Boruların Patlaması Fiyatları Taşıyıcıya Kaldırdı

Orta Doğu’da yeniden alevlenen gerilim petrol piyasalarını karıştırdı ve varil başına ilk kez Mayıs ayından bu yana 100 ABD dolarını (yaklaşık 4.870 lirayı) aşan fiyatlar, Arapistan’ın kritik doğu-batı borularının drone saldırısıyla tetiklenen tedarik krizine damga vurdu. Küresel petrol stokları, Şubat ayında patlak veren ABD-İran savaşıyla birlikte 507 milyon varil azaldı; ancak fiyatların çok daha yükseğe çıkmasını engelleyen asıl faktör, dünyanın en büyük petrol tüketen ülkesi Çin’in üçüncü yıl üst üste düşen talebi oldu.

Boruların Patlaması Fiyatları Taşıyıcıya Kaldırdı

Krizin en güçlü tetikleyicisi, Arapistan’ın ihracatını dengeleyen vazgeçilmez boru hattının vurulmasıdır. Bu 1.200 kilometrelik hat, Hormuz Boğazı’ndan geçemeyen Arapistan petrolünü Akdeniz’e ulaştıran bir basınç vanası görevi görüyordu ve 1980’lerde tam da bu amaca hizmet edecek şekilde inşa edilmişti. 10-11 Eylül tarihlerinde gerçekleştirilen drone saldırıları pompalama istasyonlarını hasarlandırdı; Arapistan petrol devi Aramco hattı önleyici bir tedbir olarak kapatmak zorunda kaldı ve Avrupa rafinerilerine önümüzdeki ay ham petrol tedarikinin olmayacağını bildirdi.

Hormuz Boğazı hâlâ bir darboğaz olmaya devam ediyor. Savaş öncesinde geçiş, dünyanın petrolünün ve doğalgazının beşte birini taşıyordu; bugün ise tankervari sayıları düşük seviyede seyrediyor.

Londra Borsası Grubu (LSEG) gemi takip verilerine dayalı analiz

Üreticiler bu kez şaşırmadan kaldı. Arap petrolinin en önemli alternatif ihracat yolunun tehdit edilmesiyle birlikte, dar boğazın dışında konumlanan Umman limanı Sohar ticaretçiler arasında kısmi bir çözüm olarak öne çıktı; Aramco da Eylül ve Ekim aylarında yaklaşık 60 milyon varil bu limandan sevk edecek. Aynı dönemde Rusya-Ukrayna savaşı, rafine yakaya olan baskıyı da artırdı: Ukrayna yalnızca Ağustos ayında bile Rus petrol rafinerilerine en az 21 kez saldırı düzenledi ve birçok tesis kapandı. Bu durum Rus benzin üretimini bir yıl öncesine göre yüzde 20, dizeli ise neredeyse yüzde 30 düşürdü.

Talebi Kesen Ülke: Çin

Fiyatların bu yıl çok daha yükseğe çıkmasını engelleyen asıl unsurdan biri de Çin’in alımını durdurmış olmasıdır. Orta Doğu’ya petrol ithalatının yaklaşık yarısını dayandığı için krize en maruz kalan ülke tartışmasız Pekin’di; ancak piyasada rekabet etmek yerine, savaş öncesinde biriktirdiği devasa stoklarını tüketmeyi tercih etti. Orta Doğu’daki petrol piyasası bozulması günde yaklaşık 5 milyon varil piyasadan çıkardıysa da, uzman tahminleri Çin’in ithalatını günde hatta 4 milyon varile kadar azalttığını gösteriyor.

Çin’in rolü yalnızca alım yapmaktan öteye geçmiyor. Pekin’in Arapistan altyapısına yönelik saldırıları durdurması için Tahran’a başvurduğu bildiriliyor; Çin’in elinde ise 2025’te İran’ın deniz yolu ihracatının yüzde 80’den fazlasını satın aldığı güçlü bir kart bulunuyor. Çin yönetimi uzun yıllardır petrol bağımlılığını bir zayıflık olarak görüyor ve bu bağımdan kurtulmak için elektrikli araçlara büyük yatırımlar yaptı; bugün satılan yeni araçların neredeyse iki üçte biri batarya elektrikli ya da hibrit. Çin’in petrol talebinin 2025’te zirve yaptığını öngören Sinopec, talebin 2026’da yüzde 3,9 düşeceğini tahmin ediyor.

Bu durum bir savaş anıksal dalgalanması değil: Çin ekonomisi 2021 ile 2025 arasında yaklaşık yüzde 20 büyüdü, ancak ulaşım yakası talebi elektrikli araçlara, yüksek hızlı demiryoluna ve doğalgaz ya da giderek bataryalı kamyonlara geçişle düz kaldı. İşte bu daralan iştah ve Körfez devletlerinin ihracatlarını yeniden yönlendirmekteki başarısı, petrol fiyatlarına bir tavan koymaya devam ediyor; ancak bu denge değişebilir.

Australya İçin Uyarı: Dizel Bağımlılığı

Australya için yeni Orta Doğu krizi, özellikle dizele duyulan bağımlılıkla ilgili bir kez daha uyarı niteliği taşıyor. İthalata dayalı bu ülke uzmanların uyardığı gibi yüksek oranda maruz kalıyor; bazı bölgelerde dizel litre başına 3 Avustralya dolarına yaklaşmış durumda. Yolcu araçları elektrikleşse de kamyon, madencilik ve tarım makineleri hâlâ ağırlıklı olarak dizelle çalışıyor.

9 Eylül itibarıyla Australya’nın en büyük beş şehrinde benzin, İran savaşı öncesine göre litre başına 39 kuruş daha pahalı; dizel ise 77 kuruş üstünde. Analistler yakıt fiyatlarının ayrıca litre başına 20-30 kuruş daha artabileceğini uyarıyor. Hükümetin dizel stoklarını artırma planının kısa vadede fayda sağlayacağı görülse de, büyük bölgesel tüketicilere daha yakın depolama kapasitesi de gerekli.

Ancak nihai hedef dizelden bağımlılığı azaltmak olmalı; yakıt depolaması bunu mümkün kılmak için zaman kazandırır. Uzun vadede Australya, dünyanın en büyük sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) ihracatçılarından biri olarak Çin’in pragmatik yaklaşımına bakabilir: Gaz, uzun mesafe nakliyatında, madencilikte ve uzak bölgelerde elektrik üretiminde dizeli değiştirebilir. Bazı alanlarda zamanla elektrikli çözümler ortaya çıkacak olsa da, gaz muhtemelen hâlâ bir rol oynayacaktır.