Eğer bu metni okuyorsanız, sizin de benimki gibi medya akışınız muhtemelen kedilerle dolu.
Bu hiç de şaşırtıcı değil. İnternet her zaman kedilerin alanı olmuştu ve bu durum bana da gayet uygun: Kedileri seviyorum ve evimde dört kediyle yaşıyorum.
Ancak verdiğim derslerden biri olan “Kediler: Onları Neden Seviyoruz?”da, ev kedisi olan Felis silvestris catus’ya duyduğumuz sevginin insanlık tarihi açısından nispeten yeni bir olgu olduğunu açıklıyorum. Dünyanın birçok yerinde kediler şüpheyle karşılanmış ve korkunç şekilde kötü muamele görmüşlerdi.

Elbette antik Mısırlılar kedileri çok severdi; bu durum heykellerde, resimlerde ve hatta mumyalanmış kedi kalıntılarında bile görülebilir. Öte yandan, modern öncesi şairler, yazarlar ve sanatçılar, kedilerin iç dünyasını merak eden ve onlara bakmanın empati yeteneğimizi nasıl genişletebileceğini araştıran ilk kişiler arasındaydı.
Bu şiirin ilginç yanı, isimsiz şairin kediyi insan özelliklerine benzer niteliklere sahip olarak görmesi ve bu sayede kedilerin de insanlar gibi bir onura sahip olduğunu dolaylı yoldan ima etmesidir.
Keşiş kendini yaşam hiyerarşisinde kedinin üzerinde değil, aksine onunla eşit bir konumda, ortak bir adanmışlık içinde görüyor.

12. yüzyılda Çinli şair Lu You 9.000’den fazla şiir yazdı. Bunların bir kısmı kedileri konu alıyordu ve bu şiirlerden üçü “Zeng mao” ya da “Kedime Sunulanlar” adını taşıyordu. Lu You’nun hayatı boyunca birden fazla kedisi olduğu için bu şiirlerin hepsinin aynı kedi hakkında olup olmadığı net değil.
Çin edebiyatında “zeng” –yani “sunmak”– kelimesini içeren şiirler genellikle edebi bir alışveriş biçimi olarak tanıdıklara gönderilirdi. Lu You’dan önce bir kediye şiir yazıldığına dair edebi bir kanıt bulunmuyor.
İlk şiirde Lu You, kütüphanesini haşerelerden korumak için bir kedi edindiğini anlatarak başlıyor. Evinde etrafına bakarken ise hayattaki başarısızlığından utanç duyuyor:
Yoksul olmamdan ve başarılarımın azlığından utanıyorum,
Sen üşüdüğünde bir halı yok, seni beslediğimde ise balık yok.
Bu şiirlerin ikincisinde, daha uzun olan sekiz mısralık şiirde, şair kedisini günümüzde bile bilinen kötü kedi davranışlarıyla suçluyor:
Kedi nanesinden sık sık sarhoş olursun,
Her gece yorganı da ele geçirirsin.
Ancak ardından kedinin başarılarını övüyor:
Fare deliğindeki başarıların –az önce anlatıldı,
Balık parçalarından gelen ödüller – bunlar nasıl unutulabilir?
Şiiri kedisine bir isim vererek bitiriyor:
Yine de sana bir isim vermeliyim,
Sana “Küçük Kaplan” diyeceğim.
Lu You, muhtemelen modern öncesi Çin’de sayısız kediye verilmiş bir ismi seçiyor. Ancak şiiri isim verme eylemiyle bitirerek, bu kedinin kendisi için bir birey olduğunu, sadece bu isimle tanındığını ve başka hiçbir isimle değil, vurguluyor.
Lu You’nun kedi ile insan arasındaki ilişki tasviri, kedisiyle yorganı kimin alacağı konusunda kavga etmiş veya kedisinin ne düşündüğünü merak etmiş herkes için tanıdık gelecektir.
Burada tamamen çevrilen üçüncü şiirde, kedi hayatının sonlarına gelmiş, fare avlama günleri çoktan geride kalmış durumda. Şiirin dokunaklılığı, Lu You’nun bunu kendi hayatının son yılında yazmış olmasıyla daha da artıyor:
Fare yakalamada bir başarın yok, ama ben asla şikayet etmem,
Her zamanki gibi bir kepçe balık ve pirinç gelecektir.
Gün boyu seni huzur içinde uyurken görüyorum,
Peki ben neden sürekli gelip gidiyorum?
Lu You, kendini kedisinin şaşkın gözlerinden görüyor; belki de bu aptal yaşlı adamın neden halihazırda sahip olduklarıyla yetinmek yerine hedeflere ulaşmak ve övgü aramak için sürekli koşturduğunu merak eden bir kedi gibi.

Kedisinin tembelliğine rağmen Lu You, kedisine değer vermeye devam ediyor ve düzenli olarak yemeğini sunmayı ihmal etmiyor. Bu durum önemli, çünkü diğer modern öncesi Çinli yazarlar kedileri esasen haşere avlayan hayvanlar olarak görüyor ve işlevselliğini yitirdiğinde değiştirilmesi gerektiğini düşünüyordu.
‘Maymun ve Kediler’, 11. yüzyıldan kalma, Çinli ressam Yi Yuanji’nin ipek üzerine bir resmi.
Ulusal Saray Müzesi/Wikimedia Commons
Kendimizi şımartılan bir kedi olarak hayal etmek, kedilerle yaşayanlar için tanıdık bir deneyimdir – bu, geleceğe dair endişe duymadan anıyı yaşama yeteneğine duyulan hafif bir kıskançlık da içeren bir düşünce deneyidir.
Lu You’nun kedisine gösterdiği bakım, ona insan dışı bir hayvanın zihnini hayal etme imkânı tanıyor. Şair sonunda kedisinden bir şeyler öğreniyor; dünyayı kedinin gözlerinden görerek belki de bir nebze teselli buluyor.
Lu You, filozofların ahlaki kişilik olarak adlandırdığı kavramın dilinde konuşmuyor. Hangi varlıkların özen ve saygıyla muamele görmesi gerektiği gibi daha geniş bir etik sorunu düşünmüyor.
Ancak ben, eylemlerinin yine de kedisine bir nevi eşit gibi davrandığını gösterdiğini savunuyorum. Bu durum, en çok da kedisine şiirler yazmasıyla görülüyor; bu, daha önce yalnızca diğer insanlarla yapılan edebi etkileşimlere özgü bir sosyal alışveriş eylemidir.
Kişilik –bir bireyin onura layık olarak tanınması– genellikle yalnızca insanlara özgü bir kavram olarak kabul edilir. Ancak filozof María Puig de la Bellacasa, “insandan öte düşünme” olarak adlandırdığı bir dünya görüşünü savunuyor; bu görüş, insanların ahlaki ilgi alanlarını genişletmelerini ve bu yolla insanın bakım ve sevgi kapasitesini artırmalarını teşvik ediyor. Filozof Lori Gruen de benzer şekilde “dolanık empati” kavramını ortaya atarak, insan ve insan dışı hayvanları birbirine bağlayan karmaşık ilişkisel yakınlıklara dikkat çekiyor. Onlar, insan hayatının, bakım ve ilgi alanının kendileriyle iç içe olan varlıklara da genişletildiğinde daha iyi olduğunu vurguluyorlar.
12. yüzyılda doğan Lu You’dan hayvan hakları için bir argüman sunması beklenemezdi. Ancak kedisinin mutluluk, keyif, rahatlık ve yoldaşlık talepleri olduğunu açıkça anlıyor. Kedi dünyayı ondan farklı görse bile, bunun kedinin empati ve sevgiye olan hakkını azaltmadığını da fark ediyor.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
