Mustafa Kemal Atatürk
Bu madde, BayHaber - Tarafsız & Derinlemesine Gündem Haberleri kavram dizini kapsamında hazırlanmış bir sözlük incelemesidir.
🇹🇷 Gazi Mustafa Kemal Atatürk (1881 – 10 Kasım 1938)
Mustafa Kemal Atatürk; Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, ilk Cumhurbaşkanı, Kurtuluş Savaşı’nın Muzaffer Başkomutanı, büyük devlet adamı, askerî deha ve 20. yüzyılın en büyük reformist liderlerinden biridir. Askeri dehasıyla Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini zafere ulaştırmış; hayata geçirdiği siyasal, hukuki, toplumsal ve ekonomik devrimlerle modern, laik ve bağımsız Türkiye’nin temellerini atmıştır.
1. Erken Yaşamı ve Askerî Kariyeri
Mustafa Kemal, 1881 yılında Selanik’te doğdu. Annesi Zübeyde Hanım, babası Ali Rıza Efendi’dir. Eğitimine Mahalle Mektebi ve Şemsi Efendi Okulu’nda başladı; ardından Selanik Mülkiye Rüştiyesi’nden Selanik Askerî Rüştiyesi’ne geçti. Matematik öğretmeni tarafından kendisine “Kemal” ismi verildi.
Manastır Askerî İdadisi ve İstanbul’daki Harp Okulu ile Harp Akademisi’ni Kurmay Yüzbaşı olarak tamamladı (1905). Şam’daki 5. Ordu’da ilk görevine başladı ve burada Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurdu. Trablusgarp Savaşı’nda (1911) Tobruk ve Derne’de yerel halkı teşkilatlandırarak İtalyan işgaline karşı destansı direnişler örgütledi. Balkan Savaşları’nda Edirne’nin geri alınmasında görev aldı.
2. Çanakkale Zaferi ve Kurtuluş Savaşı
I. Dünya Savaşı sırasında 19. Tümen Komutanı olarak Çanakkale Cephesi’nde gösterdiği üstün askerî öngörü ve liderlikle Conkbayırı, Arıburnu ve Anafartalar’da düşman kuvvetlerini püskürterek “Anafartalar Kahramanı” unvanını kazandı. Bu zafer, Türk milletinin bağımsızlık inancının yeniden doğuşu oldu.
19 Mayıs 1919’da 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a ayak basarak Millî Mücadele’yi fiilen başlattı. Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas Kongreleri ile “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” ilkesini ilan etti. 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni (TBMM) açarak milli egemenliği kurumsallaştırdı.
Sakarya Meydan Muharebesi’ndeki (1921) büyük zaferin ardından TBMM tarafından kendisine Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verildi. 26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz ve 30 Ağustos Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile vatan toprakları düşman işgalinden tamamen temizlendi.
“Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir. Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.”
— Gazi Mustafa Kemal Atatürk
3. Cumhuriyetin İlanı ve Atatürk Devrimleri
29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal Atatürk oy birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Atatürk önderliğinde gerçekleştirilen temel reformlar:
- Siyasal Devrimler: Saltanatın ve Halifeliğin kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı, çok partili hayata geçiş denemeleri.
- Hukuk Devrimi: Şer’iyye mahkemelerinin kaldırılması, Türk Medeni Kanunu’nun ve laik hukuk sisteminin kabulü.
- Eğitim ve Kültür Devrimi: Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitimin birleştirilmesi, Yeni Türk Harflerinin kabulü (Millet Mektepleri Başöğretmenliği), Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’nun kurulması.
- Toplumsal Devrimler: Kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi (dünyadaki birçok ülkeden önce), Kılık-Kıyafet Kanunu, Tekke ve Zaviyelerin kapatılması, Soyadı Kanunu.
- Ekonomik Hamleler: İzmir İktisat Kongresi, Kabotaj Kanunu, Sümerbank ve Etibank gibi yerli sanayi kuruluşlarının inşası, demir yolu ağlarının ve fabrikaların kurulması.
4. Atatürk İlkeleri (Altı Ok)
Milli iradenin ve halk egemenliğinin korunması esastır.
Birleştirici, eşitlikçi ve bağımsız Türk millet bilinci.
Toplumsal adalet, kanun önünde eşitlik ve imtiyazsız toplum.
Milli kalkınma için kamu yararına iktisadi öncülük.
Din ve devlet işlerinin ayrılması, vicdan ve inanç hürriyeti.
Çağdaş medeniyet seviyesinin üstüne çıkma ve sürekli gelişim.
5. Vefatı ve Ebedî Mirası
Atatürk, 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05’te İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda ebediyete intikal etti. Cenazesi büyük bir devlet töreniyle Ankara’ya nakledildi ve Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrinden 10 Kasım 1953’te ebedi istirahatgahı olan Anıtkabir‘e taşındı.
Mustafa Kemal Atatürk, “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışıyla tüm dünyaya barış vizyonu kazandırmış; UNESCO tarafından 1981 yılında doğumunun 100. yılı vesilesiyle “Uluslararası anlayış, iş birliği ve barış yolunda üstün hizmetlerde bulunmuş olağanüstü bir reformcu” olarak anılmıştır. Fikirleri, devrimleri ve kurduğu cumhuriyet Türk milletine ebediyen rehberlik etmektedir.
