Lula’nın Başkanlık Kazanması Latin Amerika’da Aşırı Sağ’ın Yükselişine Fren Çekti

• Küçük işletmelere destek gibi sosyal politikalar ve maaş kaybı olmadan daha kısa bir iş haftası, Cumhurbaşkanı Lula’nın Brezilya seçimlerini dönüştürmesine yardımcı oldu.

• Sokak protestoları ve sosyal medya, Meta’ın seçimlere müdahalesi iddiaları arasında Lula’nın kampanyasını, Flávio Bolsonaro’ya yönelik avantajıyla güçlendirdi.

• Büyük zorluklar önlinede: Lula, sağcı eğilimli bir Kongre, Bolsonaro hareketinin muhalefeti ve Trump yönetiminin baskısıyla karşı karşıya.

Küçük işletmelere destek gibi sosyal politikalar ve maaş kaybı olmadan daha kısa bir iş haftası, Cumhurbaşkanı Lula’nın Brezilya seçimlerini dönüştürmesine yardımcı oldu.

Sokak protestoları ve sosyal medya, Meta’ın seçimlere müdahalesi iddiaları arasında Lula’nın kampanyasını, Flávio Bolsonaro’ya yönelik avantajıyla güçlendirdi.

Büyük zorluklar önlinede: Lula, sağcı eğilimli bir Kongre, Bolsonaro hareketinin muhalefeti ve Trump yönetiminin baskısıyla karşı karşıya.

Luiz Inácio Lula da Silva, geçerli oyların %51,79’unu alarak Brezilya başkanlık seçimini kazandı ve ilk turda Flávio Bolsonaro’nun kazandığı sonucu beklenmedik biçimde tersine çevirdi; bu, Brezilya başkanlık seçimlerinde bir ilk. İki tur arasında yaklaşık 10,4 milyon ek oy kazandı.

Yenilen sağcı aday Flávio Bolsonaro, seçimin iptal edilmesini isteyeceğini açıkladı. Ertesi gün, partisi olan Liberaller Partisi (PL), sonucu kabul etti.

Brezilya’nın hizalanmaması, küresel aşırı sağa bir uyarı sesi

Bölgede Donald Trump’ın ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun etkisini durdurmanın ötesinde, Brezilya’nın seçim sonucu, diğer ülkelerde aşırı sağın başarısının nasıl sınırlandırılabileceğine dair stratejilere işaret ediyor. Aynı zamanda Trump için kiş bir yenilgi; ailenin iktidara dönmesini hedefleyerek açıkça destek açıklamadan enerji ve etkisini seferber etti.

Lula’nın zaferi, eşit derecede önemli üç faktöre bağlanabilir. İlki, sosyal önlemlerden oluşan bir paket: devletin başlıca nakit aktarım programı Bolsa Família’nın artırılması; ülkedeki aktif işletmelerin neredeyse %70’ini oluşturan bireysel mikro girişimcilere (MEI) fayda sağlayan önlemlerin duyurulması; ve en önemlisi, ikinci tur kampanyası sırasında meclise sunulan, çalışma haftasını altı günden beş güne indiren ve maapta kayıp olmadan geçerli olan hükümet tasarisinin onaylanması.

Oy kullanmadan dört gün önce yapılan bir ankette, seçmenlerin tercihini belirlemede en belirleyici konu bu yasaydı (%17). Bunu, Yüksek Federal Mahkeme (STF) hakimlerinin Banco Master rüşvet davasına karışması (%14), siyasetçilerin aynı davanın içine karışması (%13) ve Lula hükümetinin “bet” olarak bilinen çevrimiçi kumarhanelere yönelik yasağın kaldırılması (%11) izledi.

İki tur arasında Lula, özellikle daha yüksek gelirli seçmenlerde (+6 puan) ve bolsonarizmden uzak sağcı seçmenlerde (+12 puan) hükümetinin beğenilme oranını yükseltti; yani Flávio’nun seçmen tabanını oluşturan gruplar. Aynı dönemde Bolsonaro ailesinin iktidara dönme korkusu, Lula’nın yeniden seçilme korkusunu geçti (%44’ten %42’ye).

Sokaklara çıkış ve dijital güç

Bu tür bir dönüşüm, büyük ölçüde Lula’ın destekçilerinin sokaklardaki ve sosyal medyadaki kitlesel örgütlenmesiyle sağlandı. Öğrenciler ve çoğunlukla gençlerden oluşan büyük mitingler milyonlarca insanı sokaklara getirdi ve öndeki haftalarda görülen soğuk havayı kırdı. Lula’ı destekleyen en büyük miting 24 Ekim’de São Paulo’da düzenlendi. Göstericiler Brezilya’nın Bağımsızlık Marşını söyledi; bu, açıkça Trump’ın müdahilci politikasına Brezilya’nın bağımsızlığına bir göndermeydi.

Bu müdahalkarının bir bölümü, Instagram, Facebook ve WhatsApp’ın ana şirketi Meta’ın eylemlerine bağlandı. İkinci tur kampanyası sırasında, şirketin algoritmalarını manipüle ederek Flávio Bolsonaro ve diğer aşırı sağ adaylara avantaj sağladığı iddiaları güçlendi. Meta herhangi bir ayrıcalık olduğunu reddederken, teknik hataları sorumlu tutarken, Folha de S. Paulo tarafından ifşa edilen iç mesajlar, Lula’nın kampanyasının Ekim ayında neredeyse 24 saat boyunca gönderileri öne çıkaramadığını ortaya koydu.

Aşırı sağın dijital ortam üzerindeki hakimiyetine tepki olarak, ikinci turun önemli dönüm noktalarından biri, bir milletvekili tarafından kurulan ve sadece birkaç gün içinde 10 milyondan fazla üye toplayan bir WhatsApp kanalı olan “Lula’nın Ordusu”nun oluşturulmasıydı. Misyonu, sosyal medya etkileşimine odaklanmış, Lula’nın kampanyasının ve destekçilerinin profillerini organik olarak öne çıkarmayı hedefliyordu. Ordu, üyelerine asker, bir general ve bir mareşal (Lula) diyerek aşırı sağın kendi sözcüklerini devşirdi. Polisin soruşturmaları veproposalundaki çelişkiler de dahil olmak üzere,ávio ile ilgili bir dizi skandalı gündeme getirirken, solun ilgisini çeken konuları gündeme getirmeyi başardı.

Hem sokak hareketi hem de sosyal medya mobilizasyonu, ülkede nadiren görülen bir şekilde Lula’nın destek tabanını yeniden canlandırdı. Demokrasiilerin aşırı sağın yükselişine direnebileceği bir yol gösteriyorlar.

Lula’ya dördüncü dönem kim verdi?

Rakibinden oy almayı, Lula’nın son derece yüksek ret oranı göz önüne alındığında, imkânsız bir görev olacağı için kampanyanın stratejisi, ilk turda çekilenleri çağırmaktı. Bu hedef, ilk turdan hemen sonra neredeyse imkânsız görülüyordu. Geleneksel olarak, çekilme oranı sabit kalır ve genellikle seçmen yerlerinden uzak, daha fakir bölgelerde yoğunlaşır, bu da Lula’nın oyunu zarar görür.

Bu nedenle Lula’nın kazanması için öncelikle seçimsel yabancılaşmaya değinip bu bölgelerdeki katılımı artırması gerekiyordu ve kampanyası bunu başardı: Seçmen sayısına 3 milyon kişi eklenerek yokluk oranı 20 yılın en düşük seviyesi olan %19,2’ye indirildi. Üç hafta önce boş veya geçersiz oy kullanan 1,8 milyon kişi daha bir aday seçerek iki tur arasındaki tarihi farklılığa bir yenisini ekledi. Boş ve geçersiz oylar ikinci turda toplam oyların %3’üne düşerken, 2018’de bu oran neredeyse %10’du. İki adayın aldığı ek geçerli oyların %74’ü Lula’ya gitti ki bu da değişimin büyüklüğünü açıklıyor.

Coğrafi açıdan bu kazanımlar tek bir bölgede yoğunlaşmadı. Lula ülkenin belediyelerinin %51,6’sını kazandı. 26 eyaletin beşi ile Federal Bölge, Lula’ya ilk tura göre en az 7 puanlık belirgin bir artış sağladı. Güneydoğu, Lula’ya gelen yeni seçmenlerin neredeyse yarısını oluşturarak büyük bir katkıda bulundu.

Lula’ın ve Bolsonaro’nun seçmen profili ise büyük ölçüde eskisiyle aynı kaldı. 2018’den beri Brezilya’da seçimlerde yeni hizalanma biçimleri ortaya çıktı ve bu yılın seçiminde yerleşti. Daha önce yalnızca ara sıra veya adaya özgü etkiler gösteren sosyodemografik gruplar, artık tutarlı biçimde tek bir siyasi kampın yanında yer alıyor. Evanjelikler bu durumun en net örneği. Ayırt edici oy kullanma davranışları Bolsonaro’dan önceki döneme dayanıyor ancak 2018’den beri bolsonarismo‘nun Evanjelik Hristiyan retorikle hizalandı. Bu grup içinde %60’ı ikinci turdan önce Bolsonaro’ya oy vereceklerini söyledi.

Cinsiyet, Brezilya’daki aşırı sağ seçmenliğinde öne çıkan bir diğer önemli faktör. 2018’de Jair Bolsonaro’nun kadınlara karşı düşmanca söylemiyle tetiklenen belirgin bir cinsiyet açığı oluştu ve bu açıklık hem 2018’de hem de 2022’de yaklaşık 9 puan seviyesinde sürdü; 2026 seçim anketleri benzer bir açıklık doğruluyor. Bugün Flávio’nun kadınlar arasındaki olumsuz değerlendirme oranı %58 seviyesinde. Seçimin son günlerinde Lula, düşük gelirli ve daha az eğitimli seçmen arasındaki desteğinin artığını gördü. Lula’nın koalisyonunun, yeni seçmenlerini gelecekte koruyabilecek olup olmadığını söylemek için henüz erken.

Son dört yılda beklenenler

Bu sonuçla, aşırı sağ muhalefette kalsın, ancak bundan öncekinden daha güçlü bir şekilde. Yönetmek için Lula’nın sağcı partilerin desteğine ihtiyacı olacak. Brezilya’nın siyasi sistemi koalisyonlarla işleyecek şekilde tasarlanmış olsa da, bir koalisyon kurmak, Lula’nın mevcut görevi sırasında bile merkez-sol bir Cumhurbaşkanı olarak zaten bir zorluktu. Sağa daha kaymış bir Kongre ile bu, daha da zorlaşacak. Lula’nın, 2022’de Jair Bolsonaro’ya karşı zafer kazanma açısından neredeyse iki katı olan, Flávio Bolsonaro’ya karşı 3.6 puanlık bir farkla kazanmış olması, dördüncü görevine başlarken kendisine daha güçlü bir halk desteği sağlayabilir.

Ayrıca Lula’nın, muhtemelen Trump yönetiminin baskısıyla yüzleşmeye devam etmesi bekleniyor. Amerikalar’ı ABD nüfuz alanı olarak görmeyi içeren Trump’ın politikası, 2025’in sonlarında açık hale geldi ve “Trump Eksti” olarak adlandırılan şeyle resmen ortaya kondu. Seçimden bir gün sonra ABD Başkanı, seçimin manipüle edilmiş göründüğünü söyledi, ancak aynı zamanda Lula ile iyi anlaştığını da belirtti. Rubio, Brezilya’da seçim hilesi belirtileri gördüğünü söyledi.

Seçimden bir gün sonra Brezilya, 2023’ün Ocak ayında girişilen darbe girişimiyle zaten yaralı olan aşırı sağdan gelecek antidemokratik bir tepki işaretlerini izleyerek uyanmıştı. Yine de, intikamın Kongre’de oynatılması bekleniyor.

Bolsonarismo açısından ise, şimdiye kadar kampanyasını (ve ailesini) destekleyen sağcı ve sağ-merkezci partilerin desteğini korumak zorunda. Aile şimdi fırtınanın tam ortasında. Hapislerde Jair Bolsonaro, kaçak Eduardo Amerika Birleşik Devletleri’nde ve suçlamalar altındaki Flávio ile Bolsonolar, muazzam seçmen tabanlarını korumaya çalışmak zorunda. Soru, ülkenin neredeyse yarısını kendine çeken bolsonarismo’nun onlar olmadan hayatta kalabileceği.