Çok Taraflı Ticaret Sisteminin Kurumsal Organı
Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), İngilizce adıyla World Trade Organization (WTO), çok taraflı ticaret sisteminin yasal ve kurumsal organıdır. Örgüt, hükûmetlerin iç ticaret yasalarını ve düzenlemelerini nasıl yapacakları hususunda yasal bir çerçeve ortaya koymakta; toplu görüşmeler ve müzakereler yoluyla ülkeler arasında ticari ilişkilerin geliştirildiği bir platform görevi görmektedir.
WTO, 1 Ocak 1995’te kurulmuştur. Uruguay Round’a taraf olan ülkeler 15 Aralık 1993’te görüşmeleri tamamlamış, Fas’ın Marakeş kentinde ise Nisan 1994’te “Nihai Karar” bakanlar tarafından imzalanmıştır. 15 Nisan 1994’te ilan edilen Marakeş Deklarasyonu, Uruguay Round görüşmelerini onaylamış ve tarifeler ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) altında gerçekleştirilen yedi görüşmenin “dünya ekonomisini güçlendirdiği ve daha fazla ticaret, yatırım, istihdam ve gelir artışı sağladığı”nı ilan etmiştir. WTO, Uruguay Round görüşmelerinin şekillendiği ve GATT’ın devamı olan bir anlaşmadır.
GATT’a Göre Daha Geniş Bir Kapsam
WTO, sadece üyelik açısından (1994 sonunda 128 üye) GATT’tan fazla değil, aynı zamanda uygulandığı ticari faaliyetler ve ticaret politikaları açısından da daha geniş bir alanı kapsamaktadır. GATT sadece mal ticaretini kapsarken, WTO mal, hizmetler ve fikri mülkiyet hakları olarak da bilinen “fikir ticareti”ni de kapsamaktadır.
WTO’nun esas fonksiyonları; topyekûn olarak WTO’yu oluşturan çok taraflı ticaret görüşmelerini yönetmek ve uygulamak, çok taraflı ticaret görüşmelerinde bir forum olarak görev yapmak, ticari anlaşmazlıklara çözüm aramak, millî ticaret politikalarını denetlemek ve bu amaçlarla global ekonomik politika yapımında görevli uluslararası kuruluşlarla işbirliğine gitmektir.
WTO anlaşması, tarımdan tekstile ve konfeksiyona, hizmetlerden fikrî mülkiyet hakları kurallarına kadar değişik alanlarda 29 ayrı metinden oluşmaktadır. Bunlara ilave olarak WTO üyelerine ilave sorumluluklar ve taahhütler yükleyen 25 deklarasyon, karar ve anlaşma daha bulunmaktadır.
Tarife Indirimleri ve Piyasaya Giriş
GATT’ın 1948’de kuruluşunu takiben ortalama tarife seviyesi toplam yedi görüşmeyle kademeli olarak indirilmiştir. Uruguay Round bu başarılara bir yenisini eklemiştir. Ortalama tarife seviyeleri önemli ölçüde düşerken genel bağlı tarife seviyeleri de önemli miktarda artmıştır. Tarife indirimleri yoluyla piyasaya giriş taahhütleri Uruguay Round’unda toplam 22.500 sayalık ulusal tarife listelerinde yer almaktadır.
Pek çok kısımda beş yılda tamamlanacak olan tarife indirimleri, gelişmiş ülkelerin sanayi ürünleri tarifelerinde toplam %40’lık bir indirim sağlayarak ortalama %6,3 olan tarifeleri %3,8’e indirmektedir. Bu gelişmekte olan ülkelerden yapılan sanayi ürünleri ithalatı değer olarak %20’den %44’e çıkaracaktır. Tarife yapısının daha yüksek kısmında yer alan ve %15’in üzerinde tarifeleri kapsayan tüm kaynaklardan gelişmiş ülkelere yapılan ithalat %7’den %5’e, gelişmekte olan ülkelerden yapılan ithalat ise %9’dan %5’e düşmüştür.
Temel İlkeler ve Anlaşmazlıkların Çözümü
GATT’ın ana kuralları, üyeler arasında ve ithalat ile yerli üretim arasında ayrım yapmayı yasaklamaktadır. Madde I “En Çok Kayırılan Ülke” (MFN) fıkrasında, herhangi bir ülkenin bir ülkeye uyguladığı imtiyazın başka ülkelere uygulanandan daha az olamayacağı belirtilmektedir. Ayrım yapmamanın bir diğer şekli de “ulusal muamele”dir; mallar bir piyasaya girdiğinde en az yurt içinde üretilen mallar kadar kayırılabileceği belirtilmektedir.
Anlaşmazlıkların çözümü sistemi, WTO’nun uluslararası ticaret sistemine güvenlik ve öngörü sağlayan bir unsurdur. Bu sistem sayesinde WTO üyeleri, uluslararası ticaret kurallarının aleyhlerine ihlali durumunda kendileri bir girişimde bulunmamakta, fakat çok taraflı anlaşmazlıkların çözümü sisteminin bu durumu çözmesini istemektedirler. İlke olarak imtiyazlar, verilen cezaya konu sektörle aynı olan sektöre verilmelidir. Şayet bu uygulanabilir veya etkin değilse, imtiyazlar anlaşmada yer alan farklı bir sektöre de verilebilir. Her durumda WTO’nun Anlaşmazlıkların Çözümü Organı (DSB) kabul edilen tavsiyelerin ve kuralların uygulanmasını izlemekte ve her türlü anlaşmazlığa konu olan durum tamamen ortadan kalkmadıkça gündeminde bulunmaya devam etmektedir.
Üyelik ve Karar Alma Yöntemleri
WTO’nun 164 üyesi bulunmaktadır. Son katılan üye 30 Kasım 2015’te örgüte dahil olan Kazakistan’dır. WTO, GATT’ın geleneksel olarak karar alırken kullandığı yöntem oylama değil, fikir birliği (consensus) yöntemidir. Bu prosedür üyelere, bazen çok taraflı ticaret sisteminin yararına oluşan görüş birliğine katılınsa da, kendi çıkarlarını iyi şekilde göz önüne alınması imkânını sağlamaktadır. Görüş birliğinin sağlanamadığı durumlarda WTO oylama yöntemini kullanmakta ve her ülke bir oy kullanarak karar oy çokluğuyla alınmaktadır.
WTO Anlaşması’nda kabul edilen dört değişik oylama yöntemi bulunmaktadır. İlk olarak, WTO üyelerinin dörtte üçünün oyuyla herhangi bir çok taraflı ticaret anlaşması oluşturulması kabul edilebilir. İkinci olarak, Bakanlar Konferansı dörtte üç çoğunlukla uluslararası bir anlaşma tarafından herhangi bir üyeye yüklenen bir sorumluluğu kaldırabilmektedir. Üçüncü olarak, uluslararası anlaşmaların hükümlerini iptal etme kararı ancak tüm üyelerce kabul edilmesi veya kararın niteliğine bağlı olarak üçte iki çoğunlukla alınabilmektedir. Son olarak, yeni bir üyenin alınması ancak Bakanlar Konferansı’nda üçte iki çoğunlukla kabul edildikten sonra gerçekleşebilmektedir.
Kalkınmakta Olan Ülkelere Yardım ve Ticaret-Çevre
1994 yılı sonunda 128 GATT üyesi ülkeden 97’sini oluşturan gelişmekte olan ülkeler ve hâlen piyasa ekonomisine geçiş sürecinde olan ülkeler, WTO’nu üye sayısı arttıkça örgütte ağırlıkları daha da artmaktadır. WTO Sekreterliği kendi başına veya diğer uluslararası organizasyonlarla işbirliğine giderek seminerler düzenlemekte ve WTO taahhütlerini uygulamada veya çok taraflı ticaret görüşmelerine etkin olarak katılmada ilgili ülke hükûmetlerine veya yetkili uzmanlarına teknik işbirliği sağlamaktadır.
WTO, ticaret ve çevre konularını birbirine bağlamaktadır. Bu konuda 1995 yılında çoktaraflı çevre anlaşmaları, sürdürebilir büyüme, çevre ve ticaret, piyasaya giriş gibi konularla ilgilenmek üzere bir komite kurulmuştur. 2001 yılında başlatılan Doha Kalkınma Turu çerçevesinde ise Ticaret ve Çevre Komitesi kurulmuş ve çevresel ürünlerde pazara giriş, çoktaraflı çevre anlaşmaları ile WTO ilişkisi gibi konularda görevlendirilmesi karara bağlanmıştır.
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.
