Afrika ülkeleri, 2014’ten bu yana her yıl internet ağını kesme, yavaşlatma veya kısıtlama eğiliminde. Kenya Yargıtay binası önünde çekilen görüntüsünün de tanıklığındaki bu gelişmeler, son yıllarda en az 32 ülkede 70’i aşkın ayrı internet kesintisine yol açarken, mahkemelerin bu konudaki hukuki çerçeve konusunda halka yeterince ulaşamadığı görülüyor.
Bu kesintilerin çoğu protestolar sırasında ya da sınav döneminde yaşanıyor. Son örnek olarak Angola, kayıtlardaki ilk kez, bir seçim veya savaş dönemi değil, yakıt fiyatlarındaki artışa karşı sokaklara dökülen halkın protestosu üzerine 2025 yılının sonbahar aylarından bir Cumartesi günü internete erişimi tamamen kesti. Yetkili makamların kendi sayılarına göre en az 22 kişi hayatını kaybederken, sivil toplum izleyicileri 30 kişinin öldüğünü ve 1.500’den fazla kişinin tutuklandığını kaydetti.
Mevcut tanımlar yetersiz kalıyor
Çevrimiçi protesto denildiğinde akla genellikle hashtag kampanyaları, koordineli paylaşım çevirileri, online imza toplama girişimleri ve dayanışma amacıyla değiştirilen profil fotoğrafları geliyor. Bu örnekler üzerinden internete erişim hakkı, ifade özgürlüğünün bir dalı olarak görülüyor ve tartışma da devletlerin çevrimiçi söylemi ne kadar tahammül etmek zorunda olduğu sorusuna indirgeniyor.
Afrika, bu kampanyalardan bazıları üretmiş durumda: 2016’daki #ThisFlag ve #ShutDownZimbabwe, Kamerun kesintisi sırasında #BringBackOurInternet, Güney Afrika’da #DataMustFall ile Nijerya’daki 2020 #EndSARS ve 2024 #EndBadGovernance hareketleri. Bu örneklerin her birinde devletler iki yaklaşımdan birini benimsiyor ve her biri için farklı bir araç kullanıyor.
Birinci yaklaşım, bir kişinin paylaşım yapması ve devletin o kişiyi yargılamasıyla ilgili. 2014’ten bu yana yılda yaklaşık 70 örnek kaydedildi; bunlar arasında Etiopya’daki Zone 9 blogcuları (2014), Tanzanya’nın Suçluktan Kaynaklanan İnternet Suçları Kanunu altında Jamii Forums forumunun kurucu ortaklarından biri (2016), Benin’de Ignace Sossou (2019) ve bu yıl Haziran ayında Malili iki gazetenci yer alıyor. Devletler siber suç kanunlarını, sahte haber hükümlerini veya bilgisayar kötüye kullanım yasalarını bunları susturmak için kullanıyor ve hedef her zaman isimlendirilmiş birey oluyor.
İkinci yaklaşım ise birçok kişinin bir araya gelmesi, devletin ise kimseyi yargılamamasıyla ilgili. Bunun yerine ağı kesiyor.
Cezalar döneminde Cezayir’in interneti
Cezayir, sınav dönemlerinde her yıl ulusal interneti kestireerek adayların sınav sorularını yaymasını engellemeye çalışıyor. Kenya ise 2023 ve 2024’te kendi Ulusal Sınavları sırasında Telegram’a erişimi blokladı. Burada ne bir kalabalık var, ne bir protesto, ne de devletin susturmak istediği bir görüş.
Bu nedenle muhalif toplantılar tek tetikleyici değil; aksi savunan argüman olayı abartıyor. Ancak sınav kesintilerinin neyi netleştirdiğine dikkat etmek gerek. Cezayir’in ulusal ağı bir görüşü susturmak için kapattığını kimse iddia etmiyor. Devlet, ağa el koydu çünkü ağın insanlar koordine etmek için kullanacağından emindi. Bir kesinti bir söylem aracı değil; koordineli eylemi önlemek için kullanılan bir araç ve sınavlar ile gösteriler aynı uzantının iki örneği.
Protesto sırasında ağı kestiginizde bir konuşmayı susturmamışsınızdır; bir araya gelmeyi oluşmadan dağıtmışızsınız.
Afrika İnsan Hakları Belgesi’nin 9 veya 11. Maddesi
İnternet erişim hakkının böyle görülmesi, hangi maddenin Afrika İnsan Hakları Belgesi kapsamında uygulanacağını ve devletlerin vatandaşlarına ne borçlu olduğunu değiştiriyor.
Kesintiler neredeyse her zaman Afrika İnsan ve Halkların Hakları Belgesi’nin 9. Maddesi altında ifade özgürlüğü sorunu olarak mahkemelere taşınıyor. 11. Madde ise başkalarıyla özgürce toplama hakkını koruyor. İki hüküm aynı değil. 9.(2) Madde herkesi görüşünü belirtme ve yayma hakkına sahip kılıyor “kanun sınırları içinde”. 11. Madde ise yalnızca “kanunla öngörülen gerekli kısıtlamaları” izin veriyor. Gereklilik, 11. Madden’in yüzünde mevcutken, 9. Maddeden eksik.
Bunun hiçbiri Afrika’ya özgü bir durum değil. Ulusvatandaşlık ve Siyasi Haklar Sözleşmesi, Barışıcı Toplanma Hakkını 21. Madde’de koruyor. 2020 yılında Sözleşme’nin yorumlayan organı olan BM İnsan Hakları Komitesi, Genel Yorum 37’yi yayımladı ve bu maddenin ne anlama geldiğini ortaya koydu. Bu yorumda 21. Madde, çevrimiçi düzenlenen toplantıları ve sokakta düzenlenen toplantıları kapsıyor. Kesintilere gelince açık bir dille: Devletler “barışıcı toplanmalarla ilgili internet bağlantısını engellememeli veya zorlaştırmamalı”, ayrıca “bağlantıya yönelik coğrafi hedefleme veya teknolojiye özgü müdahalede” bulunmamalı. Altı yıldır yerleşik yorum bu.
Afrika Komisyonu’nun Dernek ve Toplanma Özgürlüğü Konusunda 2017 Yönergesi daha ileri gidiyor; tolamayı, devletin olumlu biçimde sağlaması gereken bir şey olarak görüyor ve yalnızca ezmemekten kaçınmak yerine. İlkelerin 2019 Bildirisi’nin 37.(1) İlkesi, devletlerin çevrimiçi ifade ve bilgiye erişimi “kolaylaştırması” gerektiğini söylüyor. 38.(1) İlke, içerikte müdahaleyi ancak “meşru ve uluslararası insan hakları hukuku ile standartlarıyla uyumlu” olduğu durumda izin veriyor. Herhangi bir böyle nitelik taşımayan 38.(2) İlke ise “halkın belirli kesimleri veya tüm nüfusu için internet erişiminin herhangi bir şekilde kesintiya uğratılmasını” yasaklıyor. Bu asimetri kasıtlı ve beklediği kadar iş yapmıyor.
Kamerun’un Anglofon bölgeleri, muhalefeti dizginlemek amacıyla Ocak 2017’den itibaren bir yılı aşkın süre erişimi kaybetti. Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin Güney Kivu eyaletindeki Fizi bölgesi ise Temmuz 2026’dan itibaren bir aydan fazla çevrimdışı kaldı.
