Nepal’ın 20 milyon dolarlık “kayıp-zarar” talebi, sel felaketinin maliyetinin ancak %0,7’sini karşılıyor

Nepal hükümeti, Ağustos’un sonlarında ülkeye vuran yıkıcı sellerin ardından Birleşmiş Milletler’in (BM) “kayıp-zarar” fonundan 20 milyon dolar talep etti; ancak bu tutar, sel nedeniyle altyapıdaki fiziksel hasarlar ve ekonomik kayıplar dahil edilecek olursa ülkenin tahmin ettiği toplam maliyetin yalnızca %0,7’sini oluşturuyor. Analizlere göre Nepal böylece fonun dördüncü büyük başvurmacısı olurken, gelişmekte olan ülkelerden gelen taleplerin fonu desteklemek için taahhüt edilen tutarın üç katına çıkması, mekanizmanın acil durumlara yanıt verme kapasitesi hakkında sorular doğuruyor.

Kayıp-zarar fonunun 2023 yılında kurulmasından bu yana gelişmekte olan ülkelere kadar tek bir dolar bile ödenmemiş olması, talepler ile taahhütler arasındaki açığın yalnızca rakamsal değil, sahadaki gerçekliği de yansıttığını gösteriyor. Nepal’in yeni talebi, fonun iklim kaynaklı afetlere karşı ne ölçüde işlevselliğe sahip olduğuna dair tartışmaları yeniden alevlendirdi.

Nepal’ın ihtiyaçları ve 20 milyonluk talep

Nepal’a 26 Ağustos’ta Himalayalar’daki sınır bölgede meydana gelen felaket bir kaya-buz çökmesi sonrası ani seller vurdu. Sel, 1.400’den fazla kişinin hayatını kaybetmesine ve binlerce kişinin hâlâ kayıpta olmasına neden oldu. Olaydan birkaç gün sonra Nepal hükümeti, iklim kaynaklı kayıp-zarara yönelik BM fonunun yönetim kurulundan “acil müdahale” istedi; ardından fon 20 milyon dolarlık “maddi tazminat” talebinde bulundu. Bu tutar, tek bir proje için şu anda talep edilebilecek maksimum meblağı temsil ediyor.

“Kayıp-zarar,” iklim değişikliğinin dünyada ciddi ve birçok durumda geri döndürülemez etkilerini tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Ülkeler, iklimden en çok zarar gören ülkelerin on yıllara yayılan çabalarının ardından fonu 2023’te kurdu. Nepal’in ulusal afet yönetim otoritesi şimdi selden kaynaklanan “hasar ve ihtiyaçlar” hakkında kapsamlı bir hızlı ön değerlendirmeyi yayımladı.

Sel nedeniyle makamların “toplam hasar ve zarar” olarak nitelendirdiği 2,7 milyar dolarlık tutarın yalnızca %0,7’sini karşılayan Nepal’in 20 milyonluk talebi, buna ek olarak 4,8 milyar dolarlık “tazminat ve yeniden inşa” maliyetleri de hesaba katıldığında daha da küçülüyor. Kayıp-zarar’ın uluslararası düzeyde böyle tanımlandığı bu hesaplamaya göre Nepal’in 20 milyonluk talebi, ülkenin tahmin ettiği ihtiyaçların ancak %0,3’ünü oluşturuyor.

Bu paranın yeniden inşaya yatırılması söz konusu olsaydı, bir fındık kabuğu kadar bile olmazdı. Bu talep aslında “hızlı müdahale” için verilmiş durumda.

Nepal’ın iklim müzakerecisi Raju Pandit Chhetri (Carbon Brief’a)

Talepler ile taahhütler arasındaki uçurum

Zarar gören gelişmekte olan ülkeler uzun zamandır gelişmiş ülkelerin kayıp-zarardan sorumlu tutulması gerektiğini savunuyor; Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkeler ise kendilerini iklim kaynaklı hasarlara karşı sorumlular haline getirebilecek adımları engelledi. Aralık 2025’ten Temmuz 2026’ya kadar gelişmekte olan ülkeler kayıp-zarar fonuna 176 başvuru yaparak 2,8 milyar doları aşan yardım istedi. Buna karşılık, çoğunluğu gelişmiş ülkelerden oluşan donorlar fona yalnızca 822 milyon dolar taahhüt etti; Birleşik Arap Emirlikleri ve Güney Kore gibi BM tarafından “gelişmiş” olarak sınıflandırılmayan bazı ülkeler de fonu desteklediğini açıkladı.

Böylece gelişmekte olan ülkelerin günümüze kadar gelen fon talepleri, taahhüt edilen tutarın üç katından fazla. Henüz fona taahhüt edilen paraların ancak yarısına yakın bir kısmı donor ülkeler tarafından fona aktarıldı; Fransa, İtalya ve Birleşik Arap Emirlikleri’nden gelen büyük meblağlar hâlâ ödenmedi.

Fon, ilk finansman turunda Temmuz 2026’da 342 milyon doları erişilebilir kıldı. Ancak Eylül itibarıyla fondan iklim kaynaklı afetlerle mücadele eden hiçbir ülkeye henüz para dağıtılmadı.

Carbon Brief analizine göre, 118 ülkeden gelen 176 kayıp-zarar fonu talebinin yüzde 60’ından fazlası Nepal gibi küçük ada devletleri ve gelişmekte olan ülkelerden geliyor. Günümüze kadar her bireysel finansman talebi 20 milyon dolarla sınırlı.

“Hızlı müdahale” tartışması

Nepal’ın 20 milyonluk talebi, iklim adaleti ve kayıp-zarar fonunun teslimat kapasitesi konusunda, giderek sıklaşan aşırı hava olayları karşısında bir konuşma başlattı. Olaydan beş gün sonra gönderilen bir mektupta Nepal’in maliye doktoru Dr Swarnim Wagle, fonun yönetim kurulunu iklimden en zarar gören ülkeler kendi müdahale kapasitelerini aşayan kayıp-zararla karşılaştıklarında fonu “insaniyet, hız, esneklik ve dayanışma” ile yanıtlama yeteneğine sahip olduğunu “gösterecek” bir “acil müdahale” harekete geçmeye çağırdı.

Asya-Pasifik ve Afrika ülkelerinden yönetim kurulu üyeleri, krastaki Himalaya ülkesini desteklemek için bir mektup yazdı ve yönetim kurulunu toplanıp Nepal’e yönelik hızlı müdahale finansmanı için “muhtemelen geçici bir kaynak ayrımı” kabul etmeye teşvik etti. Yönetim kurulu’nun Nepal’e yanıtının, ani başlangıçlı aşırı hava olaylarına yönelik “hızlı müdahale”sini güçlendirmeye dair prosedürel dersler sunabileceğini belirtti; bu tür destek açıkça fonun görev tanımı içinde.

Gelişmiş ülkeler Nepal’in talebine gerçekten soğuk bir tepki verdi. Talebi ele almadılar çünkü bunun bir kez gerçekleşirse, sürekli baskı altında kalacaklarını biliyorlar. Bu kabul edilemez.

Kayıp-zarar uzmanı ve Fill the Fund kampanyasının küresel koordinörü Harjeet Singh (Carbon Brief’a)

Bu arada BBC News, Nepal’in kaydını güçlendirmek için iklim atıf çalışmalarını kullanmayı planladığını bildirdi. World Weather Attribution ve Carbon Brief’a konuşan uzmanların yaptığı hızlı atıf çalışmasına göre, felakette ana rol oynayan buzul geri çekilmesi ve kalıcı donma çözülmesi gibi faktörler iklim değişikliğiyle ilişkilendirildi; kapsamlı bir atıf çalışması bekleniyor.

Nepal başbakanı Balendra Shah 24 Eylül’de BM Genel Kurulu’na hitap edecek ve iklim adaleti, kayıp-zarar ve dağ ülkelerinin hassaslığı konularını yükseltmesi bekleniyor. Kayıp-zarar fonunun bir sonraki yönetim kurulu toplantısı 15 Aralık’ta, Türkiye’deki COP31’in kapanmasından iki ay sonra ve iki hafta sonra gerçekleşecek.

Fonun günümüze kadar gelişmekte olan ülkelere bir kuruş bile verememesi utanç verici. Ve Nepal’deki olay, bu tür fonun neden son derece hassas, yoksul ve gelişmekte olan ülkeler için bu kadar önemli olduğunu açıkça gösteriyor.

Nepal’ın iklim müzakerecisi Raju Pandit Chhetri (Carbon Brief’a)

Fon böyle bir krizde, Nepal gibi bir ülke için yanıt veremiyorsa — bu kadar büyük yıkım ve felaket sırasında — o zaman fonun kendisinin ne faydası var? Bu yüzden kaynaklar sınırlı olsa da, fon için bir sınav niteliği taşıyor.

Nepal’ın iklim müzakerecisi Raju Pandit Chhetri (Carbon Brief’a)