Nepal’de 26 Ağustos 2026 tarihinde yüzlerce kişinin hayatını kaybettiği, çok sayıda kişinin ise hâlâ kayıp olduğu yıkıcı bir sel felaketi yaşandı. Buz ve kaya yığınlarının aşağıdaki nehire çökmesiyle başlayan olay, tek başına felaketin sonu değildi: Birkaç gün sonra enkazın ardında yeni bir göl oluştu ve bu gölden boşalan su vadiye ikinci kez aktı. Sıcaklıkların yükselmesi, kalıcı donmanın erimesi ve buzulların kaybetmesiyle Himalayalar’da ve dünyanın diğer yüksek dağlık bölgelerinde yıkıcı sellerin riskinin arttığının iki kanıtını bu felaket taşıyor.
Bu habere konu olan olayı anlamak için jeolog olarak görev yapan yazar, dağ felaketlerinden sonra hızlı biçimde birleşen 50’den fazla bilim insanından oluşan uluslararası bir ekibin parçası. Grup, uydu görüntüleri ve saha verilerini analiz ederek bilgiyi halka ulaştırıyor. Yazar, bu felaket ve bölgede iklim değişikliği nedeniyle yükselen riskler hakkında şimdiye kadar edinilenleri aktarıyor.
Sel felaketi nasıl gelişti
Uzaydan ve sismik verilerden topladığımız kanıtlar, devasa bir kayaç ve buzul kütlesinin Langtang Lirung’un kuzeyindeki yamaçtan koparak yaklaşık 1.200 metre (4.000 feet) aşağıdaki vadiye çöktüğünü gösteriyor; bu mesafe Eiffel Kulesi’nin yüksekliğinin üç katına denk geliyor. Kayanın ve buzun düşmesi yer sarsıntısını öyle güçlü kıldı ki, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) tarafından magnitude 5.2 büyüklüğünde bir olay olarak kaydedildi.
Sonuç, eriyen buz, kaya ve sudan oluşan bir karışım oldu ki bu karışım nehire hızla aktı. Düşen buz miktarına dair kabaca bir fikir edinsek de, muhtemelen ardından gelen selin bu denli büyük olmasını tetiklemek için yeterli değildi.
İkinci tehdit: Oluşan ve patlayan göl
Felaket, ilk su dalgası geçtiğinde tamamlanmadı. Bir gün içinde yetkililer, Tibet’te iki nehrin birleştiği yerde—Çin’in bir bölgesi olan ve Nepal’e geçmeden önce—kar ve sel enkazının ardında birkaç milyon metreküp su tuttuğu tahmin edilen yeni bir “baraj gölü” oluştuğunu belirtti.
28 Ağustos’ta bu baraj gölü sınırı aştı ve nehir yeniden yükseldi. Helikopterle arama kurtarma çalışmaları kısa süreyle durduruldu; kurtarıcılar ve aşağıdaki bankalarda yaşayanlar yüksek arazilere çıkmaya çalışırken, acil tehlike barajın aniden çökmeden yavaşça boşalmasıyla geçti.
Bu tür olayların neden bu kadar tehlikeli olduğunun özü şudur: Geçici bir enkaz barajı dakikalar içinde oluşabilir, saatler veya günler tutulabilir ve neredeyse uyarı olmadan çökebilir. Bir kar seliyle oluşan göl çoğu zaman izlemeye yetecek kadar hızlı ortaya çıkar ve kaybolur.
Felaket araştırmaları yapan jeolog
Riskler artıyor
Bu tür felaketlerin sık sık yaşandığını görüyoruz. 2021’de Hindistan’ın Uttarakhand eyaletinde benzeri bir kaya ve buz kayması, Ronti Tepesi’nden yaklaşık 950 milyon metreküp (27 milyon metriküp) kaya ve buzu aşağı aktardı—yaklaşık %80’i kaya, %20’si buzdu. Bir hidroelektrik santralini yıktı, bir diğerini ağır biçimde hasarladı ve çoğu baraj işçisi olan yaklaşık 200 kişinin ölmesine veya kaybolmasına neden oldu.
2025’te İsviçre Alplerindeki Birch Buzulundan yaklaşık 335 milyon metriküp (9,5 millón metriküp) kaya ve buz düştü ve Blatten köyünün çoğunu gömdü; yalnızca ileri düzey izleme ve 300’den fazla yerleşkinin tahliyesi ölüm sayısını birinde sınırladı.
Dünya çapında glacial göllerin sayısı da arttı, bu da patlama sellerinin riskini yükseltiyor. Ve daha çok dağ yamaçı geçmişe göre kayma riski altında. 2023’te kalıcı donmanın erimesi, Hindistan’ın Sikkim eyaletindeki South Lhonak Gölüne kaya çöküşünü tetikledi ve glacial gölü tutan moraynı yıkan bir dalga oluşturdu. Patlama seli dağdan 13 milyar galon (50 milyon metriküp) sudan fazla aktarıp birkaç barajı, 25.000’den fazla binayı ve 30’dan fazla köprüyı hasarladı.
İklim değişikliği riski nasıl besliyor
İklim değişikliği, artan felaket riskinin büyük katkıcılarından biri. Son 10 yıl küresel olarak kayıtlardaki en sıcak yıllar oldu ve bu kar ve buzul erimesini hızlandırdı.
Nüfuslar da büyüyor ve bu vadiler giderek hidroelektrik üretimi için kullanılıyor. Ülkeler burada daha fazla altyapı kurdukça, tehlike riski artıyor çünkü daha çok insan ve gelişme selin yolunda yer alıyor. Son felaketin yaşandığı vadi birden fazla hidroelektrik santraline sahipti—Nepal’in elektrik otoritesi selin yaklaşık bir düzine büyük üretim ve iletim tesisini çalışmayı durdurduğunu belirtti. Köprüler ve Nepal-Çin arasındaki Gyirong Kapısı olan önemli bir sınır geçidi de yıkıldı. Felaket, suyun, kayaın ve çamurun nereye indiği için bir felakete dönüştü.
Kalıcı donma ve jeoloji riski nasıl artırıyor
Sınırdaki Hindu Kush dağlarıyla birlikte, Asya boyunca uzanan sarp Himalayalar dünyanın en büyük buz hacimlerinden birini içeriyor. Bu yüzden bazen “üncü kutup” olarak adlandırılıyorlar.
Sıcaklıklar yükseldikçe, Nepal merkezli Uluslararası Entegre Dağ Gelişimi Merkezi (ICIMOD)’nun çalışmalarına göre bu buzul erime oranları 2000’den beri yaklaşık ikiye katlandı.
Ve yalnızca glacier’lar değil. Yüksek dağ yamaçıları kalıcı donmayla bir arada tutuluyor—yıl boyu donan ve kaya içindeki çatlakları doğal bir çimento gibi dolduran buzla. Bu donan toprak ısındıkça ve içindeki buz eridikçe, çimento zayıflar ve binlerce yıldır ayakta duran yamaçlar tutunmayı kaybedebilir.
Kar ve buzdan gelen erime suları kaya içindeki çatlaklara sızar. Donduğu yerde bu çatlakları daha da açabilir. Sıvı kaldığı yerde ise kaya ve buzun birleştiği yüzeylerde kayganlaştırıcı görevi görür.
Sarp bir uçurumda, suyla dolu bu çataklar bazen tutan bir yüzeyle aniden çökene arasındaki fark olabilir—saniyeler içinde milyonlarca ton kaya ve buzu aşağıdaki vadiye düşürerek.
Her erime felakete yol açmaz. Ancak sıcaklıklar yükseldikçe zarflar sürekli olarak yükleşir: daha çok yamaç donan yapıştırıcısını kaybeder, daha çok erime suyu çatlaklara sızar ve yıkıcı bir çöküşün olasılığı yıldan yıla artar.
Felaket araştırmaları yapan jeolog
2021 Uttarakhand felaketinde, kalıcı donmanın erimesi Ronti Tepesi’nin yüzündeki büyük bir kaya ve buz levhasının çöküşüne katkıda bulunmuş olabilir. Nepal’deki ilk işaretler benzer bir hikayeye işaret ediyor: dağ yamaçtan devasa bir kaya ve buz kütlesinin koparak düşmesi, Ağustos 2026 selini tetikledi. Siteden önceki ve sonraki uydu görüntülerini karşılaştırırken—bunlar meslektaşım Dan Shugar tarafından ilk kez paylaşıldı—sel öncesindeki günlerde çok karın kaybolduğunu da fark ettik. Bu kar erimesinin bir yere gitmesi gerekiyordu—ve muhtemelen kaya düşmesini kayganlaştıran suyu sağladı.
Riski nasıl azaltabiliriz
Tehlike açısından, bu dağların bazı bölgeleri bugün son derece tehlikeli. İnsanları korumaya yardımcı olmak için erken uyar sistemleri kritik önem taşıyor. Bir sel başladığında, vadinin daha aşağısında yaşayan insanların su gelmeden önce güvenliğe ulaşmak için birkaç dakikaları olabilir—ve dakikalar hayat kurtarmak için yeterli.
Nepal’in yerinde uyar sistemleri var ve bunlar geçmişte kayıpların önlenmesinde rol oynadığı belirtiliyor. Ancak uyar sistemleri büyük ölçüde nehir seviyesi ölçüm aletlerine dayanıyor ki bunlar monsoon selleri için çok daha iyi çalışır—saniyede onlarca metre hızla hareket eden bir su dalgası için değil—ve selin kendisi muhtemelen uyar sistemlerinin dayandığı bu ölçüm aletlerini yıkmış.
Sisteme yedeklilik eklemek yardımcı olur, örneğin büyük bir kütle hareketini olduğu anda algılayan sismik sensörler, vadi tabanındaki yerleşimlerde düdük ve hoparlörler, selin uçurabileceği tek bir kuleye dayanmayan radyo ve uydu tabanlı yayıncılık ve nehirdeki kar seli ve aniden su ve tortu seviyesinin yükselmesiyle tetiklenen otomatik uyarılar.
Tehlike bilmek, yüksek tehlike koridorlarındaki hidroelektrik barajları, yollar ve binalar için izin kararlarını da iyileştirebilir—ve büyük glacial göllerin tanımlı kontrol listesi ötesinde asılı glacier’lar, sarp buz ve kaya yamaçıları, kalıcı donma ve aynı ölçüde öldürücü olabilecek kısa ömürlü enkaz barajlarına izlemeyi de teşvik edebilir.
Bölgesel işbirliği de önemli. Nehirler sınırı geçtiğinde veya sınır ötesi bir glacial gölün çökme potansiyeli olduğunda, felaket sınırdan başlamaz. Nepal’i harap eden su Tibet tarafında başladı ve ikinci bir dalgayı tehdit eden baraj gölü tam sınırın üzerinde oturdu.
