Brezilyalı seçmenler, 2026 genel seçimlerinin ilk turu için Pazar günü sandığa gidecek. Ülkenin başkanı Luiz Inácio Lula da Silva, eski başkan Jair Bolsonaro’nun oğlu sağcı Senatör Flávio Bolsonaro’dan güçlü bir meydan okuma alıyor.
Brezilya’daki bu seçimin akışı, ABD Başkanı Donald Trump‘ın yakından izlediği bir konu. 2023’te Lula’nın iktidara dönüşünün ardından yönetimi, Brezilya’nın iç işlerine müdahale etmeye yönelik açık ekonomik ve siyasi baskılar kullandı.
Sadece seçim değil: Teknoloji şirketlerinin gölgesinde bir müdahale
Bu seçimin öncesinde Trump’ın gücünü kullandığı başka bir kaynak da teknoloji şirketleri. Geçen hafta Meta, Lula’nın yeniden seçilme kampanyasının kullandığı reklam hesabını kısa süreyle askıya alarak sert eleştirilerin hedefi oldu ve buna dair net bir açıklama getirmedi.
Bu gelişmeden önce, nonprofit savunuculuk kuruluşları Ekō ve Amnesty International’ın ayrı ayrı yürüttüğü son araştırmalar, şirketin sistemlerinin seçim dezenformasyonunu tespit edip engelleyemediğine dair endişeleri gündeme getirmişti.
İki başkan adayı birbirine çok yakın yarışırken, bu seçim Brezilya’nın ötesinde bir öneme sahip. Latin Amerika demokrasileri Trump’ın yeni ve açık müdahale biçimine dayanabilecek mi? Ve ABD teknoloji şirketlerinin gücünü kim dengeleyecek?
Brezilya üzerindeki Trump baskısı tarihi
Trump, Jair Bolsonaro’nun 2018’deki seçim zaferini ve Amerikalarda yükselen sağcı eksenin oluşumunu memnuniyetle karşılamıştı. Bugün bu desteği Bolsonaro’nun oğlu Flávio’ya aktarmış, onu halka açık biçimde “ülkesini seven zekice bir genç” olarak övmüştü.
Bu tutum, Trump yönetiminin Lula’ya yaklaşımıyla çarpıcı biçimde örtüşmüyor. ABD’nin küresel ilişkiler dergisi Foreign Policy’e yazan bir analist, Lula’yı modern tarihin en etkili sosyal demokratik lideri olarak niteliyor.
Eski başkan Jair Bolsonaro 2022 seçimlerinde yenilmesinin ardından Brezilyalı yetkili makamlar, sağcı adaya yönelik iddia edilen darbe planıyla ilgili bir soruşturma başlattı.
Bolsonaro’nun yargılanmasını bir “cadılar bayramı avına” (witch hunt) niteleyerek Brezilya’yı kınadım. Aynı mektupta, ABD sosyal medya platformlarına yönelik “GİZLİ ve HUKUK DIŞI sansür emirleri” veren Brezilya Yargıtayını da dile getirdim.
Trump’ın Lula’ya gönderdiği mektup
2025 yılının Temmuz ayında Trump, Bolsonaro’nun yargılanmasını bir “cadılar bayramı avına” niteleyerek Lula’ya mektup gönderdi ve Brezilya’dan gelen ithalatlara %50 gümrük vergisi uygulayacağını açıkladı. Aynı mektupta ABD sosyal medya platformlarına yönelik “GİZLİ ve HUKUK DIŞI sansür emirleri” veren Brezilya Yargıtayını da kınadı.
Aynı ayın ilerleyen günlerinde ABD Hazineleri, Bolsonaro’ya karşı yürütülen davaya başkanlık eden Adalet Bakanı Alexandre de Moraes’i, ağır insan hakları ihlallerine yönelik tasarlanan Global Magnitsky Yasası kapsamında yaptırım uyguladı. Bolsonaro Eylül 2025’te suçlu bulundu ve 27 yıl 3 hapis cezasına çarptırıldı. Birkaç ay sonra, kısa süreli bir gerginlik azalması sırasında de Moraes’e yönelik ABD yaptırımları kaldırıldı.
Ticari baskıyla teknoloji kurallarının şekillendirilmesi
Brezilya’ya uygulayan %50 gümrük vergileri, bu yılın Şubat ayında ABD Yargıtayının onları uygulamak için kullandığı acil durum yetkileri yasasına göre hukuk dışı olduğu yönündeki kararnamenin ardından kaldırıldı. Ancak başka yasalara dayandırılan vergiler korundu ve yeni bir geçici %10’luk küresel ek yük getirildi.
Temmuz ayında Trump yönetimi, Brezilya’dan gelen bazı ithalatlara yönelik yeni %25’lik gümrük vergileri uyguladı. Vergileri açıklarken ABD Ticaret Temsilcisi, şikayetleri arasında X, Meta ve Google gibi ABD platformlarına siyasi içeriği kaldırmaları ve yerleşikleri dahil hesapların askıya alınmalarını gerektiren son yıllardaki Brezilyalı mahkeme emirlerini saydı.
Brezilya, ABD şirketlerinin seçici biçimde hedef alındığı imaına itiraz etti. Ülke, yargı kararlarının hem Brezilyalı hem de yabancı şirketler için eşit şekilde geçerli olduğunu savundu.
Ticaretle ilgili görünen bu çatışma, aslında Brezilya’nın egemenliğine yönelik bir saldırı olarak da değerlendirilebilir. Trump yönetimi, siyasi hizalanma, gümrük vergileri, finansal baskı ve stratejik varlıklar üzerindeki kontrol yoluyla Batı Yarımküresinde ABD’nin “üstünlüğünü” geri getireceğini açıkça vaat etti.
Ancak uluslaw hukuku, başka bir devletin egemen siyasi tercihlerine yönelik zorlayıcı müdahaleyi yasaklıyor. Buna göre, Brezilya’s mahkemelerini baskı altına almak amacıyla açıkça tasarlanan ABD gümrük vergileri, müdahale etmeme ilkesini ihlal edebilir. Aynı durum bir ülkenin seçim sürecini etkilemeyi amaçlayan vergiler için de geçerli olabilir.
Büyük teknoloji ile devlet gücünün hizalanması
En alıcı olan şey, ABD teknoloji platformlarının Brezilya üzerindeki daha geniş baskıyı uygulamadaki görünür rolü. 2025 yılının Ocak ayında Mark Zuckerberg, Meta’ın dünyadaki hükümetlere karşı “Trump ile işbirliği yaparak direneceğini” taahhüt etti.
Zuckerberg, Latin Amerika’nın “gizli mahkemeleri” olarak adlandırdığı şeyi işaretledi. Bu mahkemelerin, şirketleri “sessizce şeyleri kaldırmaya” emredebileceklerini iddia etti.
Brezilya Yargıtayının siyasi konuşu sansürlemek için gizli emirler verdiği yönündeki suçlamaları, Beyaz Saray’ın Brezilya üzerindeki gümrük vergilerini gerekçelendirirken aynı dili yansıttı.
Beyaz Saray açıklaması
Bu “gizli mahkemeler” iddialarıysa yanıltıcı. Brezilya’nın Yüksek Federal Mahkemesi ve Üstün Seçim Mahkemesi, anayasındaki yerleşik mahkemelerdir. Birçok hukuk uzmanı da ABD platformlarında hesapların askıya alınmasına yönelik mahkeme emirlerini, demokrasie karşı olağanüstü tehditlere yönelik meşhu yanıtlar olarak değerlendirdi.
Gözde Meta
16 Eylül’de kurumsal sorumluluk grubu Ekō, Meta’ın reklam koruma önlemlerininin kendi kontrol ettiği denetiminin sonuçlarını açıkladı. Ekō araştırmacıları kasıtlı olarak 15 yapay zeka üretimi test reklamı oluşturdu.
Bu reklamlar, Brezilya’da zaten dolaşımdaki siyasi dezenformasyona modelendi ve Brezilyalı seçmenlere yönelik ABD merkezli bir hesaptan gönderildi. Ekō’ya göre Meta, 15 reklamın 13ünü onayladı; bunlar arasında bir milletvekile karşı tahrik, 2023 yılının Ocak ayında yaşanan olayların yeniden canlandırılması için destekçilerin “Brasília’yı geri alması” çağrısı ve Trump’ın Flávio Bolsonaro’yu resmen desteklediğine dair sahte iddialar vardı.
Bu reklamlar yayımlansaydı, muhtemelen Brezilyalı seçim kurallarını ihlal edecek nitelikteydi. Amnesty International’ın yürüttüğü benzer bir kontrol testi de Meta’nın içinde dezenformasyon bulunan 14 sahte Brezilya seçimi reklamından 8’ini onadığını ortaya koydu. Geri kalan altısı, nötr bir kontrol reklamıyla birlikte işaretlendi; ancak bu, Meta’nın dezenformasyonu tespit etmesinden değil, araştırma hesabının kimlik doğrulamasını tamamlamamasından kaynaklandı.
Reklam analiz sürecimiz, reklamlar yayımlanmadan önce ve sonra olmak üzere birden fazla inceleme ve tespit katmanına sahiptir. Meta, platformlarımızda seçim sürecini korumaya yönelik kararlılığını yeniden teyit ediyor.
Meta’ın Brezilyalı bir haber sitesine yaptığı açıklama
Brezilya’s seçim mahkemesi, Ekō’nun testinde kabul edilen reklamların neden onaylandığına dair Meta’ı on gün içinde açıklamaya çağırdı. Bir Brezilyalı haber sitesine yaptığı açıklamada Meta, reklam analiz sürecinin birden fazla inceleme ve tespit katmanına sahip olduğunu belirtti ve seçim sürecini korumaya yönelik kararlılığını yeniden teyit etti.
Ardından geçen hafta, sandık gününden 11 gün önce Meta, Lula’nın yeniden seçilme kampanyasının kullandığı reklam hesabını askıya almakla suçlandı. Kampanya, Lula’nın Facebook sayfasının da kısa süreyle devre dışı bırakıldığını belirtti.
Meta’ın tek açıklaması, “aktivitelerinizin bir kısmı kurallarımıza uymuyor” diyen genel bir bildiriydi. İhlal edildiği iddia edilen aktiviteleri veya kuralları belirtmedi; hesap kısa süre sonra geri alındı.
Bu olaylardaki çarpıcı asimetri, Meta’ın seçim bütünlüğüne yaklaşımının tutarlılığı sorularını gündeme getiriyor.
Brezilya anyone’nin arka bahçesi değildir
ABD’in Brezilya iç işlerine müdahalesi uzun bir tarihe sahip. Çoğu Brezilyalı, ABD destekli 1964 askeri darbesinin Başkan João Goulart’ı devirip 1985’e kadar süren bir diktatörlüğe yol açtığını unutmadı.
Bununla birlikte bugün, ülkede yabancı müdahalenin yeni bir mimarisi ortaya çıkıyor. Bu, Monroe Doktrininin Latin Amerika’yı Washington’un jeopolitik “arka bahçesi” olarak gören imparatorluk kavminin canlanması işaret ediyor. Ancak Lula’ın geçen hafta Birleşmiş Milletlerde yaptığı konuşmanın da belirttiği gibi Brezilya anyone’nin arka bahçesi değildir.
