Carbon Brief’in yeni analizine göre, Luiz Inácio Lula da Silva’nın Brezilya başkanlığı döneminde Amazon ormanlarının en az 20.000 km²’si ormansızlaşmadan kurtuldu. Sol kanatlı Lula, 2022 seçimlerinde sağ popülist Jair Bolsonaro’yu yenip ormanların neredeyse %60’ına ev sahipliği yapan Brezilya’nın başkanlığına geldi ve çevre korumayı yönetim önceliği haline getirdi. Amazon havzasında ormansızlaşma Bolsonaro döneminde rekor seviyelere yükselirken, Lula’nın göreve gelmesiyle keskin bir düşüş yaşandı ve 2026’da kayıtların başladığı 1988’den bu yana görülen en düşük ormansızlaşma oranına ulaşılması bekleniyor. Ormansızlaşmanın geri dönüşünün ne kadar hızlı olabildiğini gösteren bu sonuç, 4 Ekim’de yapılacak başkanlık seçiminde rakibi Flávio Bolsonaro ile ankelerde birbirine eşit olan Lula için çevre politikalarının geleceğini de belirleyecek.
Yeni Jersey boyutunda bir orman
Analize göre, Lula göreve geldiği 2022’den beri Amazon’da en az 20.000 km²’lik ormansızlaşma önlendi. Bu alan, Wales, Belize, Slovenya veya Amerika Birleşik Devletleri’nin Yeni Jersey eyaleti kadar bir genişliğe karşılık geliyor. Aşağıdaki grafikte gri alanla gösterilen bu bölge, orman kodu yasasının uygulanmadığı varsayılan alternatif bir senaryoya dayanıyor. Bu senaryo, Bolsonaro yönetiminin uyguladığı zayıf yönetişimin bir yansıması olarak modellendi.
Bu analiz, Brezilya’da doğa tabanlı çözümlerin ülkenin net sıfır emisyon yolculuğundaki rolüne odaklanan 2023 tarihli bir çalışmaya dayanıyor. Aynı GLOBIOM-Brazil modelini kullanan bu çalışma, 2018 tarihli önceki araştırmanın rafine edilmiş bir güncellemesi niteliğinde ve Oxford Üniversitesi, Uygulamalı Sistemler İç Uluslararası Enstitü (IIASA) ile Brezilya Ulusal Uzay Araştırmalar Enstitüsü (INPE) araştırmacılarından oluşan bir ekip tarafından yürütüldü.
Analiz, orman kodunun uygulanması ile kodun uygulanmadığı, Bolsonaro dönemindeki gibi zayıf yönetişimi yansıtan bir “temel” senaryo arasındaki karşılaştırmaya dayanıyor. 2023 analizine liderlik eden Oxford Üniversitesi araştırmacısı Dr Aline Soterroni, Lula döneminde görülen bu dönüşün, ormansızlaşmanın siyasi iradeye ne kadar hızlı tepki verebileceğini gösterdiğini söylüyor.
Lula döneminde yaşanan geri dönüş, ormansızlaşmanın siyasi iradeye ne kadar hızlı tepki verebileceğini gösteriyor.
Dr Aline Soterroni, Oxford Üniversitesi araştırmacısı
Soterroni, “orman kodu yok” senaryosunun modellemesinin “görece muhafazakâr” olduğunu, bu senaryoda ormansızlaşmanın yüksek kalsa da artmadığını vurguluyor. Brezilya eti ve soyası için yavaşlayan talep büyümesinin bu senaryoda ormansızlaşmayı dengellediğini belirten Soterroni, senaryonun aynı zamanda zayıf yönetişime yanıt olarak ortaya çıkabilecek yasa dışı orman tahribatını da yakalamadığını ekliyor.
Brezilya geri döndü
Jair Bolsonaro 2019-2022 arasında Brezilya başkanlığı yaparken, ülkenin güçlü tarım-sanayi (agribusiness) sektörünü savundu ve Amazon’da eşsiz bir ormansızlaşma artışına tanıklık edildi. Bolsonaro düzenlemeleri zayıflatıp federal ajans bütçelerini keserek yasa dışı faaliyetlere alan açtı ve yerli halkları ile çevre örgütlerine saldırdı. Bu kapsamda, arazi sahiplerinin mülklerindeki ormanı korumaları ve geri getirmelerini gerektiren Brezilya’nın temel yasası olan orman kodu düzgün şekilde uygulanamadı.
Lula 2022’deki başkanlık zaferinin ardından 2030’a kadar “sıfır ormansızlaşma” hedefini açıkladı ve COP27 BM iklim zirvesinde “Brezilya döndü” dedi. Bolsonaro’nun gevşetme dalgasını geri alıp ormansızlaşmaya yönelik bir “eylem planı”nı yeniden hayata geçirdi. Ünlü çevreci Marina Silva’nın liderliğini yaptığı Çevre Bakanlığı, Amazon’daki denetim ve kolluk faaliyetlerini genişletti.
Bu sonuçla, Amazon’daki yıllık ormansızlaşma 2022’deki yılda 11.594 km²’den 2025’te 5.731 km²’ye düşerek yarıdan fazla azaldı. Devlet kayıtlarında kullanılan 2025’in Ağustosundan 2026’nın Temmuzuna kadar olan dönem verileri henüz yayımlanmadı; ancak ilk dönem uydu uyarıları ormansızlaşma oranını 2.874 km² olarak gösteriyor. Sonuç oranının yüksek olması beklenmesine rağmen, uzmanlar 2026’da Amazon ormansızlaşmasının kayıtların başladığı 1988’den bu yana en düşük seviyeye ulaşabileceğini düşünüyor.
Uzmanlar: Bu rakam muhafazakâr
Uzmanlar, Carbon Brief’e bu tahminin muhafazakâr olduğunu ve Bolsonaro döneminde gerçekleşebilecek ormansızlaşmanın “çok daha yüksek” olabileceğini söylüyor. Lula ile Flávio Bolsonaro ankelerde birbirine eşitken, yaklaşan seçimin dünyanın dördüncü büyük emisyon kaynağı sayılan Brezilya’da çevre eyleminin seviyesini belirgin biçimde şekillendirmesi bekleniyor; Brezilya emisyonlarının büyük kısmı ormansızlaşmaya bağlı.
Soterroni, ormansızlaşma oranlarının Lula’nın seçiminin ardından modellemenin öngördüğü gibi hemen düşmediğini, bunun yasa ve yönetmeliğin geri kazanılması ve uygulanmasının “yavaş ve kusurlu süreci”ni yansıttığını belirtiyor. Yine de şunu ekliyor:
Modellememizin ana mesajı, bu iki eğrinin arasındaki farktır: Zayıf çevre yönetişimi, ormansızlaşmayı orman kodunun tam olarak uygulanmasından belirgin biçimde yüksek tutar. Bu mesaj bugün hâlâ geçerliliğini koruyor.
Dr Aline Soterroni, Oxford Üniversitesi araştırmacısı
Seçimin önemi
2022 seçimlerini kaybedtikten sonra darbe planlamakla hapisce ceza alan Jair Bolsonaro’nun oğlu, Rio de Janeiro’dan senator olan Flávio Bolsonaro, yaklaşan başkanlık yarışında Lula’ya karşı yarışıyor. 13 aday bulunan yarışta, Flávio Bolsonaro ve Lula önde gelen adaylar olarak ankelerde birbirine çok yakın durumdadır.
Lula’nın kazanması durumunda, uzmanlar onun orman kaybında belirgin etkisi olan “2030’a kadar sıfır ormansızlaşma” ajandını sürdürmesi muhtemel olduğunu söylüyor. Aşağıdaki grafik, son yıllarda Amazon ormansızlaşmasının düştüğü dönemlerin tümünün Lula’nın başkanlık yaptığı üç döneme rastladığını gösteriyor.
Buna karşılık, uzmanlar babasının siyasi ajandını sürdürmeyeceğini ve agribusiness ile madenciliği destekleyeceğini belirten iklim inkârcısı Flávio Bolsonaro’nun ormansızlaşmada bir patlamayı tetiklemesi muhtemel olduğunu vurguluyor. Climate Observatory’nin uluslararası politika koordinatörü Claudio Angelo, Carbon Brief’e şunu söylüyor:
Seslendirmenin alarmist bulunma riskini göze alarak söylüyorum: Lula’nın yeniden seçilmesi, Amazon’un geniş çöplüğe dönüştürülmesi ile aramızdaki tek engel.
Claudio Angelo, Climate Observatory uluslararası politika koordinatörü
Amazon Çevre Araştırmalar Enstitüsü’nün bilim direktör yardımcısı Dr Patricia Pinho, Bolsonaro’nun kazanmasının “muazz bir felaket” olacağını ekliyor:
Yıllarca süren artan ormansızlaşma ve yerli halka yönelik şiddetin dört yılını karşılayamayız.
Dr Patricia Pinho, Amazon Çevre Araştırmalar Enstitüsü
Brezilya’daki University of Campinas’te Amazon araştırmalarına odaklanan ekolog Dr David Lapola, ormansızlaşmanın “kesinlikle artacağını” ve Brezilya’nın iklim ve ormansızlaşma hedeflerinin “çöp kutusuna atılacağını” düşünüyor:
Bolsonaro yönetimi, 2019-2022 döneminde çevre politikaları ve enstitülerinin yıkımının ne kadar hızlı yapılabileceğini gösterdi. Birkaç ay içinde, Brezilya’da yıllarca süren çevre politikası ve aktivizmiyle inşa edilen şeyi yok edebilirler.
Dr David Lapola, University of Campinas ekoloğu
En “yeşil” politikalar
Climate Observatory’nin analizine göre Lula, ankelerde önde gelen altı başkanlık adayının arasında “yeşil” politika önerileri en yüksek olanı. Analiz, Lula’nın önerilerinde 2030’a kadar sıfır ormansızlaşma hedefini yeniden onaylamayı da içeren 16 “pozitif ve detaylı” çevre taahhüdünü tespit ediyor. Öte yandan Flávio Bolsonaro’nun ise bir pozitif çevre taahhüdü ve yedi “açıkça çevre karşıtı” önerisi var.
Sağ kanatlı politika insanı, 2029’a kadar “yasa dışı” ormansızlaşmanın sıfır olması için taahhüt verdi. Ancak daha önce orman kodunun değiştirilmesi için bir girişimde bulunmuş ve madencilik gibi çıkar endüstrilerinin yasal olarak yararlanabileceği, daha önce erişimi kısıtlı büyük orman alanlarını açmıştı. Bu nedenle Angelo, 2029 taahhüdüne şüpheyle yaklaşıyor:
Bunun üzerinde ona güvenmenin tek yolu, orman kodunu iptal edip tüm yasa dışı ormansızlaşmayı meşru kılacağını düşünmek.
