İsyân: Andrew Garfield’in Yeni Filmini İlham Veren Gerçek Ortaçağ İsyanı

Paul Greengrass’ın yönettiği ve Andrew Garfield’in başrolünde yer aldığı “The Uprising” (Yükseliş) adlı ortaçağ dramı, bu sonbahar sinema salonlarında izleyiciyle buluşacak. Film, İngiltere’de 1381 yılında patlak veren Köylü İsyanı’nın esin kaynağını oluşturuyor. Yapımın resmi özetinde isyan, “Kral II. Richard’a karşı bir başkaldırı” olarak tanımlanırken, Garfield halkın ordusunu yöneterek “adalet ve hayatta kalmak uğruna kralın gücüyle yüzleşiyor”. Ancak ortaçağ kaynakları, isyancıların aslında krala sadık olduğunu ortaya koyuyor.

Krala Sadakat mi, Krala Karşı mı?

İsyancıların gerçek hedefleri neydi ve neden krala bu denli sadık görünüyorlardı? 1381 isyanının temelinde, geniş çaplı bir hükümet yolsuzluğu öfkesi yatıyordu. Kral II. Richard, tahta 1377’de henüz on yaşında çıkmıştı. Genç hükümdarın saltanatı büyük ölçüde amcası John of Gaunt ve krallık danışmanları tarafından yönetiliyordu. O dönemde İngiltere ile Fransa arasında süregelen Yüz Yıllık Savaş (1337-1453) İngilizlerin lehine gitmiyordu ve taç, para toplamak zorunda kaldı. Krallık yeni bir vergi biçimine başvurdu. Çok sevilmeyen “baş vergileri” beş yıl içinde üç kez (1377, 1379 ve 1381) artırıldı; son o vergi isyanı tetikledi.

Ortaçağ kronikçileri isyancılar için pek bir sempati duymadı. Buna rağmen Anonimalle Kroniği’nde, vergilerin “uygun şekilde veya dürüstçe toplanmadığı, fakirlerden toplanıp zenginlere değil, vergi toplayıcılara büyük kâr ve avantaj sağladığı” görüldüğü aktarılıyor. İsyancılar kralı kendilerini suçlamıyordu; aksine onun etrafındaki kişileri, bu paranın nasıl yanlış harcanıp harcanmadığını sorguluyorlardı. Bu, ortaçağ İngilteresi’nde hükümet eleştirmenlerinin kralın yozlaşmış danışmanlarını suçladığı yaygın bir siyasi taktikti.

Dönemin parliament’ında, Edward III saltanatına ait 1376 toplantısında, çeşitli kişilerin “kralın bilgisi dışında hazinesini ve servetini ellerinde tuttukları” iddia edilmişti. Benzer şikayetler 1381’de de dile getirildi. Anonimalle Kroniği’nde, isyancıların kralı kurtarmak için ayaklandıkları, “ve ona ve krallığına ihanet edenleri yok etmek” amacıyla hareket ettikleri bildiriliyor.

Kule Saldırısı ve Başkalarının İndirilmesi

İsyancıların aklında çok spesifik hedefler vardı. Londra’da John of Gaunt’a ait Savoy Sarayı’nı, onun hane eşyalarını da birlikte yıktılar. Aynı dönemin kroniğinde Henry Knighton, bir isyancının orada ince bir gümüş parça çaldığını, ancak diğer isyancıların onu ateşe atarak “biz doğruluk ve adalet severiz, hırsız ve soyguncular değil” dediklerini anlattı.

İsyancılar Londra Kulesi’ni kuşattı ve içeri girmeyi başardı. Başka isimler arasında, Kuzey Kıta Kilisesi başpiskosu ve aynı zamanda İngiltere’nin başhükümeti olan Simon Sudbury’ü, ayrıca İngiltere’nin hazineciği Sir Robert Hales’i ele geçirip başlarını kestiler. İsyancılar bu iki kişiyi baş vergileri için doğrudan sorumluluk altında bulundular.

St Albans Manastırı’ndan 14. yüzyıllı bir rahip olan Thomas Walsingham, isyancıların yetkilileri alırken nasıl bu kadar kolay iş gördüklerini sorguladı. Orada 600 süvarinin ve 600 yaygıcının konuşlandığını iddia etti ve isyancıların onları başlarına çektirmesine izin vermesinde “daha çok ölü gibi görünmekten çok diri gibi görünmeye eğilimli olduklarını” suçladı.

Thomas Walsingham

Kral nihayet Mile End’de isyancılarla buluştuğunda, Anonimalle Kroniği’nde isyancıların ona secde ettikleri ve “Hoş geldin, efendimiz Kral Richard, lütfen, ve senden başka bir kral istemeyeceğiz” dedikleri aktarılıyor.

Kölelik Sonu ve Özgürlük Vaadi

İsyancıların şikayetleri hükümet yolsuzluğundan çok daha uzaktı. Aynı zamanda tüm köleliğin sona ermesini istiyorlardı. Köleler, efendilerine tarlayı çalıştırmak zorundaydılar ve yaşamlarında birçok yasal kısıtlamaya sahiptiler. Kölelik, aşağılayıcı olarak görüldü ve köylülük tarafından şiddetle nefret edildi.

İsyancıların bazı talepleri arasında, “hüküm çıkarmama” gibi sert bir yasal cezanın olmaması yer aldı; bu ceza teknik olarak herhangi birinin hüküm çıkarılmış bir suçluyu öldürmesine izin veriyordu. Ayrıca, kral hariç başka efendinin olmaması, kilisenin mallarının parça halkın arasında bölünmesi ve köleliğin olmaması, tüm insanların özgür olması taleplerini öne sürdüler.

İsyancılar aynı zamanda yazılı kayıtlara da yöneldiler. Anonimalle Kroniği’nde, Lambeth Sarayı’nda buldukları “tüm kayıt kitaplarını ve chancery hatırlatıcılarının kayıtlarını yaktıkları” bildiriliyor. Ayrıca Temple Bar’ı, avukatların korumasında tuttuğu “çok sayıda resmi belgeleri” de dahil olmak üzere yıktılar.

Genç kral II. Richard, isyancıların taleplerinin çoğuna uydu. Knighton, kralın “krallık toprağındaki tüm insanların özgür olacağı”ni belirten bir fermanı büyük mühürü altında verdiği, ancak isyan bastırıldıktan sonra bu fermanın “iptal edildiğini, geçersiz kılındığını ve değersiz sayıldığını” anlattı. İsyan, isyancıların birçok talebinde başarısız kaldı. Katı biçimde bastırıldı ve birçok lideri yargılandı ve idam edildi. İsyanın önemli bir lideri olan Wat Tyler, Londra belediye başkanı William Walworth tarafından Smithfield’de öldürüldü.

Yine de isyancılar seslerini buldular ve bu ses tüm İngiltere’ye yankılandı. Baş vergileri nihayet kaldırıldı ve yüzyıllar boyunca yeniden canlanmadı. Kölelik, zaten gerilemekte olan bir durum olarak, kurudu ve öldü.