Ethiopya’nın Yeşil Miras Girişimi Vatandaşları Ormancılara Dönüştürüyor

Ethiopya, 2019’da başlattığı Yeşil Miras Girişimi (Green Legacy Initiative) ile milyonlarca vatandaşı ağaç dikmeye sevk etti ve kısa sürede devasa bir sayı ortaya koydu: hükümet, yedi yıl içinde 48 milyar ağaç diktiğini iddia ediyor. Ancak bu rakamın ardında, bağımsız araştırmacıların 15 projenin 10’ununda belirlenen hedefin yarısından az başarı sağladığını tespit etmesi, sayının gerçeği tam olarak yansıttığına dair ciddi soru işaretleri doğurdu. Hükümetin 2030’a kadar 50 milyar ağaca ulaşma hedefiyle birlikte, gerçekçi olmayan rakamların sahada yaşanan somut değişimi gizleyip gizilemeyeceği tartışılıyor.

Ethiopya’nın ormanları, son yüzyılın büyük kısmında sistematik biçimde eridi. Yüzyılın başından bu yana tarım, odun kesimi ve kömür yakıtı için ağaç örtüsünden 560 bin hektar, yaklaşık 2 bin 160 mil karelik alan kaybedildi. Bu kayıpların ardından hükümet, 2019’da vatandaşları ormanlık alanları yeniden yeşertmeye davet eden Yeşil Miras Girişimi’ni hayata geçirdi ve halk, tek tek ağaçları dikmeye başladı.

Sayıların Ardındaki Sorun

Resmi rakamlar, ciddi bir belirsizlik barındırıyor. Hükümet, yedi yıl içinde 48 milyar ağaç diktiğini ve tek bir günde 353 milyon fidan ekildiğini öne sürüyor. Amaç, 2030’a kadar bu sayıyı 50 milyara çıkarmak. Ancak Etiyopya’daki ağaç dikme programlarını inceleyen araştırmacılar, hedefi belirlenmiş 15 projenin 10’ununda başarının yüzde 50’nin altında kaldığını tespit etti. Asya’daki çalışmalar, yeniden ormanlaştırma ağaçlarının neredeyse yarısının beş yıl içinde hayatta kalamadığını gösteriyor.

Bu belirsizlik, hükümetin kendi teknik komisyonu tarafından da dile getirilmişti. Komisyon, Etiyopya’nın hayatta kalma oranlarını 2019’da yüzde 83, bir sonraki yıl ise yüzde 79 olarak belirlemişti. Bazı araştırmacılar bu rakamlara şüpheyle yaklaştı ve daha sistematik, bağımsız bir değerlendirme şu anda yürütülüyor.

Ekosistem üzerinde yapılan bu değişimin boyutu, dikilen ağaçların tamamının hayatta kalıp kalmadığından bağımsız olarak zaten var. Dikilen ağaçların yarısının bile hayatta kaldığını varsayalım; bile bile nem kazanıyoruz, toprağı koruyoruz ve karbonu depoluyoruz. Bize en çok dikkat çeken şey ise daha zor ölçülebilir: Tarihimiz ormansızlaşmaktan ormanlaşmaya kaydı.

Yitebitu Moges, Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın Etiyopya’daki koordinatörü

Moges, belirsizliği kabul ediyor ama bunun yaşanan süreci geçersiz kıldığını düşünmüyor. Onu en çok ilgilendiren değişim, insanları ormansızlaşmanın zarar verdiğine dair daha fazla bilince ulaştıran farkındalık. “İnsanlar giderek daha fazla ormansızlaşmanın zarar verdiğini fark ediyor,” diyor.

Berbere’de Komşularını İnançtan Çıkan Kadın

Oromia eyaletinin Berbere ilçesinde 35 yaşındaki Halima Kedir, komşularının şüphelerine rağmen ağaç dikmeye başladı ve durmadı. “Hiçbir şeye ulaşmaya çalıştığımı sanıyorlardı,” diyor; bugün banan, zeytin ve grevillea ağaçlarıyla dolu bir bahçede oturuyor. Binlerce ağaç dikti ve tam olarak kaç tane diktiğini unuttu. Sonuçlar, bir zamanlar ona sertçe karşı çıkan zihinleri değiştirdi.

Onu bir zamanlar şüpheyle karşılayan komşusu Fate Abdulahi, bugün onu “bir rol model ve sorunlarımız için yerel çözümler bulmaya istekli biri” olarak tanımlıyor.

Kedir, fidanlarla olan ilişkisini Oromo geleneğindeki guddifachaa adlı uygulamayla açıklıyor. Bu gelenekte bir çocuğu aileye ve topluluğa benzetme olarak benimseniyor. “Geleneklerimizde bir çocuğu benimsediğimiz gibi, bunları kendi çocuklarım gibi görüyorum,” diyor. Bölge ciddi bir su kıtlığı yaşıyor. Kedir, ağaçları için su getirmek üzere her seferinde yaklaşık bir saat yol kat ediyor. 13 yaşındaki oğlu Anwar Hassen ise “iklim değişikliğiyle mücadelede ömür boyu bir taahhüt vermek istiyorum” diyor.

Bölgedeki binlerce hane girişime katıldı. SuAid Etiyopya (WaterAid Ethiopia), ilçede yaklaşık 55 bin yerli fidan dağıttı ve bugüne kadar yüzde 85 büyüme oranı raporlandı.

50 Milyar Sayısının Ardında

Ethiopya’nın yıllık ormansızlaşma oranı, 2013’teki 92 bin hektardan (yaklaşık 227 bin dönüm) 2023’teki 27 bin 703 hektara (yaklaşık 68 bin 500 dönüm) düştü; bu da yaklaşık yüzde 70’lik bir azalma anlamına geliyor. Aynı dönemde orman örtüsü yüzde 15,5’ten yüzde 23,6’ya yükseldi.

Bu rakamlar hükümetten geliyor. Uzun vadeli hayatta kalma oranlarının bağımsız doğrulaması hâlâ sürüyor ve iddia edilen 48 milyar ağaçtan kaç tanesinin bugün hâlâ canlı olduğu dışarıdan belirlenemedi. Moges, sistematik bir çalışmanın bu verileri topladığını söylüyor. Kendi görüşü şu: Hayatta kalma oranı yüzde 50 çıkarsa da yüzde 80 çıkarsa da, Etiyopya bugün daha fazla toprağı tutuyor, daha fazla nem depoluyor ve daha fazla karbon saklıyor. Rakamlardaki boşluk, sahadaki değişimi ortadan kaldırmıyor.

2024’te Etiyopya parlamentosu, bozulmuş arazilerin yeniden yeşertilmesine yönelik Yeşil Miras ve Peyzaj Geri Kazanımı Özel Fonu’nu kurdurdu. Fon, yıllık federal bütçenin yüzde 0,5 ile 1’i arasında, yaklaşık 63 milyon ile 140 milyon dolar (yaklaşık 3 milyar 80 milyon ile 6 milyar 840 milyon lir) arasında bir miktar ayırarak bu işe yöneldi.

Berbere’den Addis Ababa’ya, COP32’ye

Kasım 2027’de Etiyopya, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’nın 32. toplantısı olan COP32’yi Addis Ababa’da düzenleyecek. Bunun bir nedeni de ülkenin ağaçlarıyla ne yaptığı. Berbere’de fidanlara bakarken Kedir, gelenecek kişi için hazır bir mesajı bile tutuyor. “Su ve ağaç gibi, bu toplulukların çoğunda eksik olan sorunlara layık oldukları önceliği vermeleri gerekiyor,” diyor.

Addis Ababa Üniversitesi’nde çevre aktivisti olan Teshome Soromessa, girişimin toplulukları, üniversiteleri, sivil toplum kuruluşlarını ve hükümeti ortak bir hedef etrafında birleştirdiğini söylüyor. Çoğu aynı şekilde başladı: Birinin bir şey dikmeye karar vermesi ve durmaması.