Abu Dhabi’de Satışa Sunulan Magdala İncili, Etiyopya’nın Soyulan Mirası Üzerine Yeni Bir Savaşı Alevlendirdi

Abu Dhabi Uluslararası Kitap Fuarı’nda, 18. yüzyıla tarihlenen ve Etiyopya’nın soygunla ele geçirilen mirasından sayılan Magdala İncili, 250.000 avro (yaklaşık 13,9 milyon Türk lirası) rehber fiyatla satışa sunulmasıyla uluslararası miras savunucularının ve Etiyopya Miras Otoritesi’nin dikkatini çekti. Otorite, satıcıya el yazmasını koşulsuz olarak satıştan çekilmesini ve geri getirilmesini talep eden bir mektup gönderdi.

Magdala İncili, yaklaşık 360 x 290 x 100 milimetre boyutlarında, muhtemelen 18. yüzyılın ikinci yarısına ait büyük bir el yazmasıdır. İncil’in Luka bölümünü ve İncil’in Yuhanna bölümünün çoğunu içeren eser, Etiyopya Ortodoks Kilisesi’nin dili olan Ge’ez, yani antik Etiyopça dilinde yazılmıştır. El yazması, başlangıçta iki ciltli bir setin ikinci cildi olarak üretilmiş olmalıdır; ilk cilt ise muhtemelen Matus ve Markos İncillerini barındıran, Almanya’daki Bavaryalı devlet kütüphanesinde bulunan bir el yazmasıdır.

İnce Detaylarla Zenginleştirilmiş Bir Sanat Eseri

Magdala İncili, İsa’nın hayatı, merasimi ve dirilişi konularından 235 sahneyle göz alıcı biçimde süslenmiştir. Görüntüler, tarihçilerin ilgisini çeken, günlük hayatı esinleyen zengin detaylarla doludur. Örneğin, Kan’da Düğün anlatısının sol alt köşesinde yer alan bir Qing porselen vazo grubu, eserin dönemin yaşam biçimini yansıtan nadir bir görsel kaynağı niteliğindedir.

Bu cildin en ayırt edici özelliği, alışılmadık bağlamasıdır. Ön ve arka kapaklar, işlenmiş kırmızı deriyle kaplanmış, altın folyo ve kadifeyle iç yüzeyi döşenmiştir. Bu görkem, el yazmasının yüksek rütbeli bir mecbur tarafından yaptırıldığını ima eder; ancak günümüzdeki satıcının, eserin bir imparatorluk emriyle üretildiğine dair iddiasını destekleyecek somut bir delil görünmemektedir.

Bu cildin en belirgin özelliği olan bağlamaya bakıldığında, İncil’in içindeki Üçlü’nün temsil edildiği bir sayfada, iki renksiz figür, Tanrı’nın önünde secde eden rahipler olarak tasvir edilmiştir. İbadetkar duruşları ve el yazması içindeki öne çıkan konumları, bu figürlerin muhtemelen eserin intended bağışçıları olduğunu göstermektedir.

Jacopo Gnisci

Yine de renksizlik, yani birçok ilustrasyonun tamamlanmamış olması, bu bağışçıların bilinmeyen finansal ya da kişisel nedenlerle satın almalarını tamamlayamadıklarını işaret etmektedir. Bu durum, el yazmasının sonuna kadar tamamlanmayan biçiminde kalmasının güçlü bir açıklamasını sunmaktadır.

Soygunun İzinde Bir Yolculuk

Günümüzdeki Magdala İncili, muhtemelen Etiyopya İmparatoru Tewodros’un, 1864 ve 1866 yıllarında Gondar şehrinin kiliselerini soymasıyla eline geçmiştir. 1868 yılında, Tewodros’un Magdala dağ kalesinin İngiliz birlikleri tarafından kuşatılması ardından bu eser, Britanya ordusu tarafından ele geçirilmiştir. İmparator, teslim olmak yerine intihar ederek hayatına son vermiştir.

İntifa döneminde İngiliz güçleri kaleyi sistematik biçimde yağmalamış; krallık hazinesini ve yerel bir kilisenin sayısız kutsal relik, haçı ve el yazmasını ele geçirmiştir. Bu eşyaların bir kısmı Etiyopya’da bırakılmış, ancak çoğu Avrupa’daki çeşitli kamu ve özel koleksiyonlara dağıtılmıştır.

El yazmasının bir önceki sahibi tarafından başına eklenen, tarihli olmayan iki sayfalık daktilo yazısı bulunmaktadır. Rev. John Medows Rodwell’e atfedilen notlardan biri, İncil’in, Abyssinian Seferi komutanı Robert Napier’in Bombay Valisi William Robert Seymour Vesey-Fitzgerald’a, askeri kampanya döneminde sunulduğunu belirtmektedir. Vesey-Fitzgerald, el yazmasını 1887’de satmış ve eser sonradan özel ellerden geçerek çeşitli koleksiyonlara ulaşmıştır.

Magdala İncili, Viyana merkezli Antiquariat Inlibris antikacı dergisinin web sitesinde ortasında Ağustos ayından bu yana satışa sunulmuştu. Ancak rehber fiyatı 250.000 avro (214.480 sterlin) olarak belirlendiği, bu miktar Etiyopça el yazmaları tarafından genellikle elde edilen tutarlardan belirgin biçimde yüksek olduğu için uluslararası miras savunucularının ve ardından Etiyopya Miras Otoritesi’nin dikkatini çekti.

Etiyopya Miras Otoritesi

Kanıtın Karşısında Hukuki Boşluk

Antikacı dergisinin başkanı Hugo Wertscherk’e göre, soygunun tarihsel gerçekleri tartışmasız olsa da, günümüz sahibinin mülkiyetini geriye dönük olarak geçersiz kılan uygulanabilir hukuki çerçeveler ya da uluslararası yasalar bulunmamaktadır. Diler, dini metni iyi niyet bir jest olarak Etiyopya kurumlarına “tercihli bir fiyatla” satma teklifinde bulundu. Bu tür teklifler, ilgili Etiyopya yetkilileri tarafından genellikle reddedilmektedir.

Bu tartışma, son yıllarda Afrika antikalarının geri getirilmesini talep eden daha geniş ve kademeli biçimde büyüyen küresel bir hareketin bir yansımasıdır. Etiyopya, son yıllarda soyan ya da kaçırılan onlarca eşyayı başarıyla geri almıştır; bunların arasında 2019’da Britanya tarafından geri getirilen İmparator Tewodros’un bir saç teli de yer almaktadır.

Daha son dönemde, çeşitli önem derecelerine sahip 17 Etiyopça el yazması, özel yollarla Amerika Birleşik Devletleri’nden Etiyopya’ya geri getirilmiştir. Aynı zamanda Toledo Sanat Müzesi, Etiyopya Miras Otoritesi ile dönüştürücü bir ortaklık ilan etmiştir. Bu ortaklığa göre, müze, mevcut sahibi Robert McCarthy Jr. tarafından kısmen satılacak ve kısmen bağışlanacak yaklaşık 380 Hıristiyan Etiyopya eserini edinecektir.

Adam M. Levine, Toledo Sanat Müzesi’nin yöneticisi olarak, bu yenilikçi işbirliği biçiminin, soygunla elde edilen eserlerle ilgili yaygın bir boşluğu aşacağını belirtmiştir. Önceden, bu tür nesneler genellikle Amerikan müzelerinin köşeyi örtük kayıtlı parçaları artık kabul etmediği için özel ellerde kalmaya devam ediyordu.

Adam M. Levine

Belirsiz Bir Gelecek

Bu gelişmelerin ortasında, Etiyopya’daki siyasi durum hâlâ son derece gergin kalmaktadır; ülke genelinde aktif çatışmalar sürmektedir. Son raporlar, başbakan Abiy Ahmed hükümetini devirmeyi amaçlayan birkaç Etiyopya silahlı gruplarının bir ittifak kurduğunu göstermektedir. Geri getirme çabaları, yakında tam kapsamlı bir iç savaşın zor gerçekleriyle yüzleşmek zorunda kalabilir.

Sesli kampanyalara ve paydaşların geri getirilmesini talep etmesine rağmen, Magdala İncili’nin kaderi, Etiyopya’nın siyasi geleceği kadar belirsizliğini korumaktadır. Yine de, bu bireysel vakaya bakıldığında, sömürge dönemi Afrika eserlerinin geri getirilmesi etrafındaki uluslararası momentumun, antikacıların ve kurumların artık kolayca reddedemediği net bir dönüm noktasına ulaştığı görülmektedir.