Amerika’da Hukuki Yardım Açığı: Sivil Davalarda Savunmasız Vatandaşlara Yapay Zeka Umut Getiriyor

Amerika Birleşik Devletleri’nde suç davalarında hükümlüye avukat verilmesinin anayasal bir hak olduğu herkesçe bilinse de, sivil davalarda böyle bir hakın hiç olmadığı gerçeği pek az insanın farkında. Bu hak, Yüksek Mahkeme’nin 1963 yılında verdiği dönüm taşı niteliğindeki Gideon v. Wainright kararıyla tesis edilmişti. Ancak sivil davalar, bireylerin ya da işletmelerin birbirine açtığı, örneğin bir kiracı ile kiralayan arasında ya da bir çalışan ile işveren arasında yürütülen uyuşmazlıklardır ve konut, sağlık hizmetleri ile eğitim gibi pek çok Amerikalının elinden çıkmadan aldığını sandığı hakları doğrudan ilgilendirmektedir.

Yıllardır duyulan, “sivil Gideon” olarak adlandırılan ve sivil davalarda avukat hakkı talebi ise uzun süredir karşılık bulamamaktadır. Bu arada Amerika Birleşik Devletleri, sivil hukuki hizmetlere erişim ve uygunluk açısından 143 ülke arasında 112. sıraya yer almaktadır. Aynı on yıllık dönemde ABD’de avukat sayısı yüzde 6 artarken, bu sıralama tam 40 basamak gerilemiştir. Adalet erişiminin bu gerilemesi, yalnızca bir istatistik değil, binlerce insanın temel haklarını koruyamamasının somut bir yansımasıdır.

Adalet Açığı ve Sınırın Ötesinde Bırakılan İnsanlar

Yapılan çalışmalar, düşük gelirli Amerikalıların sivil hukuki sorunlarının yüzde 92’sinde yeterli ya da hiç hukuki yardım almadıklarını göstermektedir. Kar amacı gütmeyen hukuki yardım kuruluşları bu “adalet açığını” kısmen kapatmaktadır. Ancak gelir düzeyi, hizmet almayı hak edecek kadar düşük olan kişilerin yüzde 49’u, hukuki hizmet kuruluşlarının kaynak yetersizliği nedeniyle geri çevrilmektedir. Bu geri çevrilen kişilerin sayısı, hukuki yardıma hak kazanmaktan çok fazla para kazandıkları için dikkate alınmamaktadır; bu eşik genellikle federal yoksulluk seviyesinin yüzde 125’i, yani dört kişilik bir aile için 37.878 dolar, güncel kurla yaklaşık 1 milyon 850 bin lirayı ifade etmektedir.

Bir yazarın kendi burs deneyimiyle başlayan bu çalışma, Amerika’nın bu krizden avukatlarıyla kurtulamayacağını vurgulamaktadır. Hukuk sistemi, yaşlılar, savaşa katılmış kişiler, çocuklar, kırsal kesim Amerikalıları ve benzeri grupların hukuki haklarını savunmak ya da hatta hukuki sorunlarını anlamak için ihtiyaç duydukları kaynakları sağlayamadığı görülmektedir.

Yapay Zekanın Yeni Bir Kapı Aralıyor

Yazar, ChatGPT’nin Kasım 2022’de piyasaya sürülmesinden bu yana avukatların düzensiz yapay zeka kullanımına dair endişelerin başlıkları domine ettiğini belirtmektedir. Avukatların mahkeme dosyalarında uydurulan hukuki davaları kaynak gösterdiği gibi, bu tür hatalar medyada geniş yer bulmuştur. Genellikle göz ardı edilen ise yapay zekanın sıradan insanların hukukla etkileşim biçimini nasıl değiştirdiğidir. Yapay zeka, yalnızca bir zamanlar ulaşılması zor olan ücretsiz hukuki bilgiye kolay erişim sunmakla kalmaz, aynı zamanda hukuki sorunlara özel çözümler de sunmaktadır.

İki tür yapay zeka aracı burada önem kazanmaktadır. Birincisi, ChatGPT ve Claude gibi herkesçe bilinen ve yaygın olarak kullanılan çok amaçlı platformlardır. Devasa veri kümeleri üzerine inşa edilen bu araçlar, hukuki bilgiye ve kaynaklara sınırsız ve kolay erişim sağlar; ayrıca hukuki sorular dahil özel sorulara uyarlanmış yanıtlar verebilir. İkincisi ise daha az bilinen niş yapay zeka araçlarıdır. Hukuk gibi belirli bir alana dair bilgi üzerine kurulan bu araçlar, alanın inceliklerini anlamak ve dar bir görevde yardımcı olmak üzere tasarlanmıştır. Örneğin, Kuzey Karolina Hukuki Yardım Kuruluşu, çocuk velayeti, aile içi şiddet ya da tüketicinin hakları konularında kullanıcıların özel hukuki sorularını yanıtlayabilen bir kendine hizmet veren yapay zeka aracı sunmaktadır.

Çok amaçlı araçların, avukatına erişimi olmayan tarafları desteklemede yetkin olduğu görülmüştür. Erken dönemin verileri, ChatGPT ve benzeri araçların yaygınlaşmasıyla kendilerini savunma biçiminde davanı açanların sayısının arttığını göstermektedir.

Hukuk sistemine erişim konusundaki bu çalışma

Her iki tür araç da, kişinin hukuki sorununa dair genel hukuki bilgi ve tavsiye sunabilir. Ancak hukuki veriyle, genel veriyle eğitildikleri için daha kesin ve alakalıdırlar. Yine de, avukatına erişimi olmayan tarafları desteklemede çok amaçlı araçların yetkin olduğu kanıtlanmıştır. Erken dönemin verileri, kendilerini savunan kişilerin sayısının arttığını göstermektedir.

Yargıçların Görüşü ve Kazanma Şansının Değişmemesi

Yargıçlar, kendilerini savunan tarafların artmasının yapay zekaya bağlanabileceği konusunda hemfikirdir. Ancak mahkemelere erişimin, davanın kazanılma şansının artmasına hâlâ yol açmadığı görülmektedir. Yapay zeka araçlarının yaygınlaşması, davanı sayılarında ve çok amaçlı yapay zekanın oluşturduğu düzgün olmayan dosyalarda eleştiriyle karşılaşmaktadır. Yargıçlar, kendilerini savunan tarafların mahkemeye “yüzlerce sayfalık belge” dökmesinden rahatsızlık duymaktadır.

Buna ek olarak, bireyselleştirilmiş insan etkileşimi olmadan, algoritmik yönlendirilen hukuki tavsiye, en çok yardıma muhtaç tarafları yanıltıcı ya da eksik bilgilerle zarar verebilir. Hem çok amaçlı hem de niş hukuki araçlar, hukuk mesleğinin kimin hukuki hizmet verebileceğine dair kendine dayatmış olduğu sınırlarla boğuşmaktadır. Avukat olmayan kişilerin hukuki tavsiye vermesi ya da hukukun uygulanmasıyla uğraşması, “yasadışı hukuk uygulaması” olarak bilinir ve bu kısıtlamalar, kamuoyunun yetkin ve etik hukuki temsile ulaşmasını sağlamak amacıyla tasarlanmıştır.

Riskler ve Sadece Sekiz Değerde Kalan İhtiyaç

Bu araçlar riskten yoksun değildir. Yine de, onlar olmadan Amerika’nın sivil hukuki ihtiyaçlarının yalnızca sekizinde karşılık bulabilmeye devam edebiliriz. Geriye kalan herkes, bu ihtiyaçtan yoksun kalmaya devam edecektir. Yapay zeka, hukuki sorunu hâlâ anlamadıkları bile olsa, insanlara bilgiye ve destek olanağı sunarak adalet açığının derinliklerine ışık tutmaktadır.