Güney Afrika’nın Ekonomik Kalbi Gauteng’de Sokak Adları Bir Hafıza Haritası Çiziyor

Bir şehir grafik mirası araştırmacısı olarak, günlük grafik nesnelerin kamusal alanlarda nasıl iletişim kurduğunu inceleyen çalışmalarımın bir parçası olarak şehri, resmi kurumların yerini alan değil, yanlarında var olan bir dağıtık arşiv gibi düşünmeye başladım. Bu yaklaşımla gündeleden bir grafik nesne olarak görünen sokak adlarının, geçmiş ile bugünü birbirine bağlayıp bir yeri nasıl anladığımızı etkilediğini keşfetmek istedim. Güney Afrika’nın ekonomik kalbi sayılan Gauteng bölgesinde neredeyse 44 bin sokak adını inceleyen bir haritalama projesi yürüttüm. Araştırma, bölgenin insanları, yerlerini ve bu adlar aracılığıyla görünür kılınan kültürel mirasları hakkında sokak adlarının nasıl hikayeler anlattığını ortaya koymak amacıyla tasarlandı. Gauteng’in günlük sokak ağı aynı zamanda devasa bir dağıtık anıtsal manzara olarak da işlev görüyor; bölgedeki sokakların yüzde 57’sinin bir insanın adı olarak sınıflandırıldığı tespit edildi.

Veriden Çıkan Desenler

Haritalama projesi, OpenStreetMap verilerini kullanmış ve sokak adlarını insan, jeografik yer, bitki ve hayvan ile diğer adlar olmak üzere dört geniş kategoriye ayırmıştı. Bunları gruplandırmak, tek tek sokak tabelalarından zor fark edilebilecek desenleri ortaya koydu. Sokak adı görünümleri basit bir yön bulma aracı gibi dursa da, her biri geçmiş ile bugünü birbirine bağlayabilir ve bir yeri nasıl anladığımızı etkileyebilir. Bu durum, aidiyet duygusu açısından önem taşıyor. Gauteng Şehir Bölgesi Gözlemcüsü’nün en son yaşam kalitesi anketine göre, bölge sakinlerinin yüzde 21’i yaşadıkları yerde kendilerine ait hissetmediğini, yüzde 31’i ise kendilerine benzeyen insanlara kimse önem vermediğini düşünüyor.

Adların İçindeki Katmanlar

Haritanın en belirgin desenlerinden biri, Soweto, Mamelodi, Kagiso ve Atteridgeville’deki insan adlarıyla adlandırılmış sokakların yoğunlaşmasıdır. Bunlar, Güney Afrika’nın ırksal ayrımcılık ve apartheid politikaları tarafından şekillenen tarihsel olarak siyah yerleşim bölgeleridir. Gauteng eyaletinde, apartheid’a karşı verilen mücadeleyin ön saflarında yer alan figürlerle, Nelson Mandela, Steve Biko, Chris Hani ve Oliver Tambo gibi isimler, ülkenin sömürgeci ve apartheid dönemi tarihine damga vuran figürlerle, Jan Smuts, Paul Kruger ve Hendrik Verwoerd gibi isimlerle yan yana yer alıyor. Bu adlar Güney Afrika’nın tarihinin farklı dönemlerini yansıtıyor. Sokak ağı tek bir hikaye anlatmak yerine, kamu hafızasının birden fazla katmanını koruyor.

Dikkat çeken başka bir nokta da, sık tekrarlanan anma adlarının çoğunun erkeklerle ilgili olmasıydı. Bu, sokak adlandırması yoluyla kimin katkılarının tanınır hale geldiği ve kimininki daha az görünür olduğu sorusunu gündeme getiriyor. Diğer mahalleler ise oldukça farklı hikayeler anlatıyor. Kuzeybatı Johannesburg’da 2000’lerin başında inşa edilen karışık gelirli konut geliştirme projesi Cosmo City’de, sokak adları Afrika’nın ülkeleri ve şehirleri etrafında düzenleniyor. Apartheid’ın son yıllarında ortaya çıkan Etwatwa yerleşim bölgesinde, Arusha (Tanzanya’daki bir şehir), Entebbe (Uganda’daki bir şehir) ve Victoria Şelalesi (Zimbabve ve Zambiya sınırında bulunan büyük bir derinlik) gibi adlar, günlük bir mahalleyi kıtadaki başka yerlerle bağlıyor.

Centurion’daki güneybatı bölgelerde, Johannesburg ve Pretoria arasında yer alan konut ve ticaret alanındaki sokaklar, Begonia, Baobab ve Fever Tree (Ateş Ağacı) gibi bitki ve ağaçlarla adlandırılıyor. Midrand’daki, 1990’ların başında ortaya çıkan bir yerleşim bölgesi olan Ivory Park ise balık adlarıyla adlandırılmış sokaklarıyla dikkat çekiyor: Snoek, Galjoen ve Tilapia. Bu örnekler, sokak adlandırmasının yalnızca insanları anmakla ilgili olmadığını gösteriyor. Bir mahalleye belirli bir kimlik kazandırabilir ya da çevresinin ötesindeki yerlerle, manzaralarla ve fikirlerle bağ kurabilir.

Adların Anlattığı Hikayeler

Güney Afrika’da sokak adlandırma ve yeniden adlandırma genellikle belediye meclislerinin yetkisi altında gerçekleşiyor. Yine de bireyler ve topluluklar, çoğu zaman halk görüşmesi içeren yerel süreçler aracılığıyla ad önerisi ya da değişiklik talebinde bulunabiliyor. Bu desenler hakkında beni ilgilendiren şey, geçmişin ve kimliğin insanların paylaştığı yerlerde nasıl görünür hale geldiği. Her gün karşılaştığımız adlar, kimin geçmişinin anıldığı, hangi yerlerin anlamlı sayıldığı ve mahalle kimliklerinin nasıl ifade edildiği hakkında bize ipucu veriyor. Aynı zamanda daha az görünür olan şeyleri düşünmemizi sağlıyor.

Bir harita, belirli bir sakinin bir sokak adına nasıl hissettiğini ya da bu adın bir aidiyet duygusu yaratıp yaratmadığını söyleyemiyor. Ama hangi hikayelerin kamu alanında tekrar tekrar ortaya çıktığını ve hangilerinin daha az tanındığını gösterebiliyor. Bu, toplulukların evlerini andırdıkları yerlerde kendilerini nasıl yansıttıkları konusunda önemli sorular. Gauteng’in sokak adları bize mirasın yalnızca anıtlarda ya da müzelerde bulunduğunu göstermiyor. Miras aynı zamanda her gün kat edilen sıradan yollara da yazılmış durumda.

İnsanlara etraflarındaki sokaklara farklı bakmaları çağrısı yapıyorum. Bir sokak tabelasını okuduğunuzda ya da birine yön gösterdiğinizde, sokadın kime ya da neye adlandığını sorun. Bu adın neden orada olduğunu, değişip değişmediğini ve daha az görünür olabilecek başka hikayeleri düşünün. Sokaklarımız zaten hikayeler anlatıyor. Bazen yalnızca durup onları okumamız gerekiyor.