Afrika’da Aşı Kapsamı Nüfus Büyümesinin Gerisinde Kalırken, Yeni Bir Strateji Beş Önceliği Belirliyor

Afrika, aşılanma yolculuğunda kritik bir dönemeçde bulunuyor. Kapsamlı aşı programlarının nüfus artış hızını tutturamadığı, eşitsizliklerin sürdüğü ve aşı seçeneklerinin arttığı bir dönemde salgınlar ve bütçe baskıları da giderek yoğunlaşıyor. Bu arka planda, Afrika Hastalıkların Kontrolü ve Önlenmesi Merkezi (Africa CDC), 2026-2030 döneminin kapsayacağı yeni bir kıta geneli aşı stratejisi başlattı. Stratejinin geliştirilmesine katkı sağlayan uzmanlar, altı ana alanı kapsayan planın başarıyla hayata geçirilmesi için dikkat edilmesi gereken beş önceliği ortaya koydu.

Aşı, çocuk ölümünü dönüştüren bir araç olarak tarihe geçti. Yapılan kapsamlı bir analiz, küresel aşı çalışmalarının son 50 yılda en az 154 milyon hayat kurtardığını gösterdi. Bu kurtarılan hayatın Afrika’da 52 milyona ulaştığı hesaplanıyor. Aşılar, Afrika’da menenjit A salgınlarını neredeyse ortadan kaldırdı ve vahşi poliovirüsün kıtanın topraklarından silinmesine katkı sağladı.

Duraklayan İlerleme ve Artan Baskılar

Yine de bu ilerleme yavaşladı. 2025’te yaklaşık 7,1 milyon Afrika çocuğu, yaşına göre planlanan en az bir rutin aşı dozunu bile alamadı. Bu çocuklar, bir yaş altındaki tüm çocukların yaklaşık yüzde 15,6’sını oluşturuyor. İmmünite boşlukları, çatışma, göç ve aşıya yönelik tereddütlerle birlikte kızamık ve diğer aşılanabilir hastalıklara bağlı salgınlar artıyor. Aynı zamanda bağışçı bütçeleri, rekabetçi küresel krizlerden baskı altında. Yükselen borç ödeme maliyetleri ise devletlerin sağlık harcamalarını sıkıştırmaya başladı.

En büyük tehdit, etkili aşının var olup olmadığından çok, ülkelerin bu aşıları güvenilir biçimde finanse edip teslim edip etmemesi.

Stratejiye katkı sağlayan aşı uzmanları

Uzmanlar, sınırlı kaynakların daha verimli kullanılmasını savunuyor. Aşı, her yatırılan 1 dolara yaklaşık 54 dolar karşılık gelen en iyi maliyet etkin müdahalelerden biri olarak görülüyor. Bu, yaklaşık 2.637 liraya denk bir geri dönüş anlamına geliyor. Tahmin edilebilir yerel bütçeler, ülkelere öncelikler üzerinde daha fazla kontrol sağlarken, programların bağışçı döngülerine karşı daha az savunmasız kalmasını ve vatandaşlara karşı hesap verebilirliği güçlendiriyor.

Dijital Sistemlerle Herkesi Erişmek

Çok sayıda program hâlâ sağlık çalışanlarının tuttuğu kağıt kayıtlara dayanıyor. Bu kayıtlar, yüksek hareketliliğe sahip nüfuslar, genişleyen aşı takvimi ve kaçırılan bireylerin hızlıca tespit edilmesi ihtiyacı karşısında giderek yetersiz kalıyor. Dijital sistemler bu pratik sorunlara çözüm sunabilir. Doğum kayıtları ve ulusal sağlık bilgi platformlarıyla gizlilik önlemleriyle bağlantılı elektronik aşı tescil sistemleri, kimin hangi aşıyı aldığını ya da kaçırıldığını gösterebilir ve stok yönetimini iyileştirebilir. Rwanda, örneğin 2022’de aşı tescil sistemini elektronik doğum sistemleriyle birleştirdi.

Daha iyi veri, hem verimliliği hem de hesap verebilirliği artırabilir. Aşı programlarının verilerini doğru biçimde yönetmek, kaynakların nereye gittiğini ve kimlerin aşıdan mahrum kaldığını izlemek açısından kritik önem taşıyor.

Yaşam Boyu Sağlık Hizmetinin Parçası Olmak

İlk aşı programı, esasen bebekleri birkaç çocuk hastalığına karşı korumayı amaçlıyordu ve genellikle sabit sağlık tesisleriyle periyodik saha çalışmalarına dayanıyordu. Bugünkü gerçekler farklı. Afrika, hızla büyüyen ve kentleşen bir nüfusa sahip; aşı takvimi artık ergenleri, hamile kadınları ve yetişkinleri da kapsıyor.

Aşı, bu nedenle yaşam boyunca birincil sağlık hizmetinin rutin bir parçası haline gelmeli. Yaşam boyu aşılanmayı genişletmek ve bunu diğer temel hizmetlerle bağlamak, 2030 Aşı Gündemi’nin desteklediği bir yaklaşım. Topluluk sağlık çalışanları, aileleri hizmetlerle bağlamada özellikle önemli. Nijerya’nın topluluk sağlık influencer programı, örneğin aşı almamış çocukları tespit edip onları sağlık hizmetleriyle bağlıyor.

Güven İçin Gerçek Topluluk İşbirliği

Aşı programları, insanlar aşılara, bu aşıları sunan sağlık çalışanlarına ve programı yürüten kurumlara güvendiklerinde başarılı oluyor. İnsanlar kendilerini saygılı hissettiğinde, dinlendiklerinde ve dahil edildiğinde aşılara daha yatkın oluyor. Din adamları, geleneksel otoriteler, öğretmenler, sivil toplum kuruluşları, gençlik grupları ve topluluk sağlık çalışanları hepsi bu güveni inşa etmede katkı sağlayabilir.

Güven, tutarlı hizmet kalitesi ve işbirliğiyle kazanılır; acil durumlarda icat edilemez.

Stratejiye katkı sağlayan aşı uzmanları

Siyerra Leone’nin Kailahun ilçesinde, HPV aşılarının kısırlığa yol açtığı dedikoduları, ebeveynlerin rızayı reddetmesine ve kızların okula gitmemesine neden oldu. Sağlık ekipleri endişeleri dinleyip güveni yeniden inşa etmek için tanınan yerel seslerle çalıştı. Kuzey Nijerya’da geleneksel ve dini liderler benzer biçimde aşı ekiplerine dedikodularla başa çıkma ve kaçırılan çocukların tespiti konusunda yardımcı oldu.

Aşı Egemenliği ve Salgın Hazırlığı

COVID-19, Afrika’nın ithal ürünlere olan bağımlılığını ve küresel tedarik zincirlerinin kırılganlığını ortaya koydu. Kıta, hâlâ kullandığı aşının yaklaşık yüzde 99’unu ithal ediyor. Bu bağlamda, kıta geneli aşı stratejisi, Afrika Birliği’nin 2040’a kadar Afrika’nın aşı ihtiyaçlarının yüzde 60’ını yerelde üretme hedefini destekliyor.

Afrika sıfırdan başlamıyor. Senegal’deki Institut Pasteur de Dakar, Güney Afrika’daki Biovac ve Aspen Pharmacare ile Mısır ve Tunus’taki üreticiler, mevcut ya da genişleyen kapasiteler arasında yer alıyor. Ancak sürdürülebilir üretim, tahmin edilebilir talep, ortak alım, teknoloji transferi, yetenekli işgücü, güçlü düzenleyiciler ve bölgesel pazarlara erişim gerektiriyor.

Güvenilir kıta geneli tedarik, ülkelerin bir tehdidi hızlıca tespit edip aşının nasıl kullanılacağına karar verebildiğinde ve bu aşı sınırlar arasında adil biçimde teslim edebildiğinde en değerli hâlini alıyor.

Yolun Devamı

Kıta geneli aşı stratejisi bu öncelikleri zaten tanıyor. Artık yapılacak olan, maliyetlendirilmiş ulusal planlar, net sorumluluklar, ölçülebilir kilometre taşları ve şeffaf yıllık raporlamayı ortaya koymak. Liderliği devletler üstlenirken, gelişme ortakları desteğini ülkelerin önceliklerine hizalamalı. Başarı, uzak bir köyde yaşayan bir çocuğun, bir geçici yerleşimdeki ergenin, kırılgan bir ortamda hamile bir kadının ve risk altında bir yaşlı kişinin, ihtiyaç duydukları aşıyı ihtiyaç duydukları anda alıp almadığıyla ölçülecek.

Kıta, daha güçlü sağlık sistemlerine, salgınlara karşı daha büyük dayanıklılığa ve Afrika’nın kalkınmasına tam anlamıyla katkı sağlayabilen daha sağlıklı nüfuslara sahip olacak.

Bu makale, Dr Folake Olayinka ve Dr Chris Ngwa Akonwi tarafından birlikte yazıldı.