Libya’da Elektrik Kesintileri, Su Teminiyle Birlikte Yaşamın Gözünden Kayboluyor

Doğu Libya’daki (Barqa) insanlar için elektrik kesintileri, su erişimiyle ayrılmaz bir bütün haline geldi. 18 Temmuz’da, bölge genelindeki bir elektrik kesintisi, Sarir ve Tazerbo kuyularının yanı sıra Benghazi’deki bir pompalama istasyonunun elektriğini kesti. Elektrik, yerel saatin 08:00’inden itibaren kademeli olarak geri dönmeye başladı; ilk olarak Sarir’e, ardından öğle saatlerinde Tazerbo’ya elektrik verildi. Büyük Manzaralı Nehir Otoritesi, elektrik geri geldiği anda kuyuların çalışmasını ve su akışını kademeli olarak yeniden başlattı. Bu, izole bir arıza değildi. 30 Mayıs’ta başka bir yaygın kesinti, Sarir, Tazerbo ve Hasawna’daki tüm çalışan kuyuları durdurdu; teknisyenler daha sonra kademeli bir şekilde yeniden başlatma işlemine başladı. Aynı olay, Ajdabiya’nın su rezervuarını ve Suluq’taki bir pompalama istasyonunu etkiledi. 23 Temmuz’da ise, Sarir gaz santralindeki bir üretim ünitesinin kapanması nedeniyle 143 kuyu hizmet dışı kaldı; bunlardan 92’si Sarir’de ve 51’i Tazerbo’daydı. Su temini, bazı şehirlere ve bölgelere 24 saat boyunca azaltıldı; sistemin korunması ve Ajdabiya rezervuarındaki seviyelerin yüksek tutulması amaçlandı. Libya Alahrar’ın haberine göre, Genel Su ve Kanalizasyon Şirketi, daha sonra sakinlere, hastanelere ve bakım tesislerine su tankerleri sağladı. Elektrik kesintisi neden politik bir sorun haline geliyor? Libya’daki elektrik krizi ülke genelinde yaşanıyor; ancak Doğu Libya’da (Barqa) hizmet dışı kalması, daha uzun süreli merkeziyetçilik ve bölgesel eşitsizlik nedeniyle ek bir siyasi anlam taşıyor. Modern Libya, 1951’de Cyrenaica (Barça), Tripolitania ve Fezzan bölgelerinden oluşan federal bir krallık olarak kuruldu; federalizm 1963’te sona erdi. Cyrenaica, Benghazi merkezli tarihi Doğu bölgesidir; Tripolitania, Tripoli merkezli Batı bölgesidir ve Fezzan, Sabha merkezli tarihi Güney bölgesidir. Benghazi, Cyrenaica (Barça)’nın ana şehri ve tarihi siyasi merkeziydi ve 2011’deki Muammer Gaddafi’ye karşı ayaklanmanın merkezinde yer aldı. Al Bayda ve Tobruk, önemli idari roller üstlenirken, Al Marj ve Ajdabiya büyük Doğu merkezleridir. Federalist ve daha sonra ayrılıkçı akımlar, hizmetlerin, kaynakların ve bölgesel kimliğin nasıl siyasi olarak iç içe geçtiğini gösteriyor. Bu bölgesel marjinalleşmenin belgelenmiş bir siyasi geçmişi var. 2012 Carnegie Endowment analizinde, Doğu’daki insanların 2011’den sonra parlamento temsilciliği, yurt dışı burslar ve diplomatik görevlendirmeler konusunda şikayetleri olduğu belirtildi. Petrol zengini coğrafya, kırılgan hizmetler. Durum, Libya’nın kaynak haritası dikkate alındığında daha da karmaşık hale geliyor. ABD Enerji Bilgi İdaresi’ne göre, Libya Afrika’daki en büyük kanıtlanmış petrol rezervlerine sahip ve kurtarılabilir rezervlerin yaklaşık %95’i Sirte ve Murzuq havzalarında yoğunlaşmıştır. Libya’nın kaynak tabanının çoğu Doğu ve Güney’de bulunurken, kilit finansal ve idari kurumlar genellikle başkent Tripoli’de yoğunlaşmaktadır. Bu, bir bölgedeki petrolün veya elektriğin yalnızca o bölgeye ait olduğu anlamına gelmez; aynı zamanda Batı Libya’nın da altyapı sorunlarından muaf olmadığı anlamına gelmez. Libya’nın şebekesi ulusal olarak birbirine bağlıdır. Ekim 2021’de, Genel Elektrik Şirketi, ülkenin dört bir yanındaki tesislerden üretilen enerjinin ağ tarafından kullanılabilmesi için Doğu ve Batı kanatların yeniden bağlanacağını duyurdu. Tarihi kayıtlar ayrıca bölgesel sınırları aşan akışları da göstermektedir. Ocak 2016’da, elektrik şirketi, Ajdabiya, Wahat bölgesi ile Batı şebekesi arasındaki hatları keserek Sarir Batı ve Zueitina tesislerinden 350 MW’ın çıkarılmasıyla Tripoli, merkezi ve güney Libya’daki yük kaybını artırdığını duyurdu. Mayıs 2025’te ise durum tersine döndü; Batı hatları, Doğu üretiminin yeniden başlatılmasına yardımcı olmak için devreye alındı. Kanıtlar, sabit bir “Barça payının” Tripoli’ye ayrıldığı yönündeki politikanın aksine, iki yönlü ulusal bir şebekenin varlığını desteklemektedir. Bu durum şu soruyu gündeme getiriyor: Elektrik ve su altyapısının yakınında büyük enerji ve su tesislerinin bulunmasına rağmen, Libya’nın bölgeleri arasında elektrik akışları, yatırım ve yük yönetimi kararları nasıl dağıtılıyor? Planlama başarısızlığı, kaynak kıtlığı değil. Libya’da gaz, uzun bir Akdeniz kıyı şeridi, geniş çöl alanları ve güçlü güneş potansiyeli gibi alternatifler bulunmaktadır. Ancak 10 Temmuz’da Sarir-Sirte ve Tazerbo-Benghazi su sistemi, 2011’den bu yana en yüksek günlük üretimine ulaşırken elektrik kesintileri devam etmiştir. Dünya Bankası verilerine göre, Libya’nın nüfusu yaklaşık 7,5 milyon kişi olup yüzölçümü yaklaşık 1,76 milyon kilometrekaredir; bu da Fransa, İspanya, Almanya, İtalya ve Belçika’nın birleşik alanı kadardır. Bol miktarda enerji kaynağına sahip olmasına rağmen, devam eden elektrik ve su kesintileri kıtlıktan ziyade planlama, yönetim ve hesap verebilirlik başarısızlıklarına işaret etmektedir. Bu durum, bazı Libyalıların Muammer Gaddafi’nin 1969-2011 dönemini otoriter olarak değerlendirmelerine rağmen, elektriğin ve suyun daha öngörülebilir olduğunu hatırlamalarına neden olmaktadır. Bu, diktatörlüğün bir savunması değildir; kötüleşen hizmetler, kamuoyunda istikrarın önemini artırabilir.